Ας μη σχολιάσουμε και εδώ τα ασφαλιστικά μέτρα που ζητήθηκαν κατά της Ομοφυλοφιλικής και Λεσβιακής Κοινότητας Ελλάδας. Ένα γλωσσικό ερώτημα, ωστόσο, είναι τι εξυπηρετεί η παρουσία της επίμαχης λέξης στην ονομασία, αφού ομοφυλοφιλία, ομοφυλοφιλικός, ομοφυλόφιλος -η είναι όροι που αναφέρονται και στα δύο φύλα. Η ίδια η ΟΛΚΕ, απ’ ό,τι είδα στο Google, είναι η πρώην ΠΟΠ (Πρωτοβουλία Ομοφυλόφιλων Πολιτών) και όχι ΠΟΛΠ (Πρωτοβουλία Ομοφυλόφιλων και Λεσβιών Πολιτών). Γενικότερα, με αυτή την εξαίρεση, αναφορά σε λεσβίες φαίνεται να γίνεται σε ονομασίες γυναικείων, αποκλειστικά, οργανώσεων (π.χ. Ομάδα Λεσβιών Αθήνας).
Θεωρώ πιθανή εδώ κάποια επίδραση των αγγλικών gay και lesbian. Υπάρχει, βέβαια, και το homosexual στα αγγλικά, αλλά εκτός του ότι ακούγεται πολύ τεχνικό σαν λέξη, έχει μια αρνητική χροιά (επειδή, αρχικά, αποτελούσε ιατρικό όρο για κάτι που θεωρούταν πάθηση) που το ελληνικό του αντίστοιχο δεν έχει. Έτσι, οι λέξεις gay και lesbian είναι οι πιο ασφαλείς σήμερα στα αγγλικά.
Στην Ελλάδα, σε ανεπίσημα επίπεδα της χρήσης, συνηθίζεται αρκετά πλέον η λέξη γκέι για τους άντρες. Ο λόγος είναι ότι άλλες λέξεις θεωρούνται, λιγότερο ή περισσότερο, προσβλητικές. Απουσιάζει, ωστόσο, κάποιος ελληνικός μονολεκτικός όρος (όπως το λεσβία για τις ομοφυλόφιλες) , οπότε το gay μόνο ως ομοφυλόφιλος άντρας μπορεί να αποδοθεί. Συνεπώς, το σκέτο "ομοφυλοφιλική κοινότητα" σημαίνει κοινότητα ανδρών και γυναικών ομοφυλοφίλων - ό,τι δηλώνεται στα αγγλικά ως "gay and lesbian community". Με το να περιορίζεται η σημασία του ομοφυλοφιλικός για να αντιστοιχεί μεταφραστικά στο gay απλώς προκαλείται σύγχυση.
----
Άσχετη προσθήκη:
Ομολογουμένως, χαμογέλασα διαβάζοντας στα σημερινά Νέα τη μυστική έκθεση της CIA. Πού είναι το αστείο; Ότι η ελληνική της μετάφραση (τωρινή, της εφημερίδας) καθαρεύει ελαφρώς. Δεν εννοώ ότι «νεοκαθαρεύει», αλλά ότι περιέχει σκόπιμα τύπους όπως βασιλεύς, εις θέσιν, εζήτησε, εδήλωσε, το σύνολον, ευρίσκεται και μερικούς ακόμα. Προφανώς, η συγκεκριμένη τεχνική χρησιμοποιήθηκε για να δοθεί «άρωμα» δεκαετίας του '60. Αλλά μόνο στην Ελλάδα υπήρχε τότε η καθαρεύουσα. Εκτός αν υπάρχει υπαινιγμός για ανάμειξη της CIA και στο Γλωσσικό Ζήτημα. ;)
Σάββατο, Μαΐου 10, 2008
Σάββατο, Απριλίου 05, 2008
Γλωσσικές φάσεις
Ξανακοίταζα αυτές τις μέρες τις «Συμβάσεις που ακολουθούνται στην ετυμολογία» του Λεξικού Τριανταφυλλίδη. Το άρθρο το έχει γράψει ο καθηγητής Πετρούνιας, ο οποίος φέρνει κάπου για παράδειγμα το θέατρο και συγγενικές του λέξεις. Μου τράβηξε την προσοχή η λέξη θεατρώνης. Aν και αναφέρεται ως λόγιο δάνειο από την ελληνιστική κοινή, ήμουν αρκετά σίγουρος ότι την είχα συναντήσει σε παλιότερο κείμενο.
Καταρχάς, όπως διαπίστωσα μέσω του Thesaurus Linguae Graecae, πρόκειται για λέξη άπαξ, απαντά δηλ. μόνο μια φορά στην αρχαία, ελληνιστική και μεσαιωνική γραμματεία. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι σπάνιζε σαν λέξη - μπορεί απλώς να δείχνει την αδιαφορία των συγγραφέων για ένα τέτοιο επάγγελμα. (Tο ίδιο ισχύει, άλλωστε, και για το συνώνυμο θεατροπώλης.) Δεν αποκλείεται, επίσης, να βρίσκεται και σε κείμενα εκτός της κύριας γραμματείας (ιδιωτικές επιστολές, συμβόλαια κτλ.). Εκτός, όμως, του ότι θεωρώ αμφίβολη τη λεξικογραφική αξιοποίηση αυτού του υλικού, είναι απίθανο ένα λόγιο δάνειο να προέρχεται από τέτοιες δυσπρόσιτες και φιλολογικά αδιάφορες πηγές (άγνωστες άλλωστε, εν πολλοίς, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα). Οπότε το θεατρώνης πιθανότατα αλιεύθηκε από το μοναδικό γνωστό κείμενο στο οποίο απαντά: τους «Χαρακτήρες» του Θεόφραστου.
Είναι σαφής, λοιπόν, η παρουσία της λέξης (για την ακρίβεια, του τύπου θεατρώναι στον Χαρακτήρα του αισχροκερδούς), σε κείμενο που χρονολογείται στο 319 π.Χ. Ο Πετρούνιας γράφει στην αρχή του άρθρου του ότι η ελληνιστική κοινή είναι «η γλώσσα που διαμορφώθηκε περίπου από τον 4ο προς τον 3ο αιώνα π.Χ μέχρι τον 4ο με 5ο αιώνα μ.Χ, και που από άποψη πολιτικής ιστορίας αντιστοιχεί στην εποχή των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου και τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία.» Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι την επομένη του θανάτου του Αλεξάνδρου άρχισαν κιόλας να μιλούν «ελληνιστικά». Απλώς, σε εκείνη περίπου την περίοδο τοποθετείται η αφετηρία των αλλαγών που οδήγησαν (όχι από τη μια μέρα στην άλλη, προφανώς) στη συγκεκριμένη γλωσσική μορφή. Όταν διαβάζεις, λοιπόν, ότι η τάδε λέξη είναι ελληνιστική, δύσκολα πηγαίνει το μυαλό σου στην Αθήνα του 4ου π.Χ. αιώνα.
Στέκομαι στο συγκεκριμένο παράδειγμα επειδή είναι ενδεικτικό κάποιων λεξικογραφικών αδυναμιών που εξακολουθούν να υπάρχουν - παρά την αξιέπαινη εργασία επιστημόνων όπως ο Ε. Πετρούνιας. Έτσι, χωρίς να παραβλέπουμε την ανάγκη αναφοράς στις διάφορες φάσεις της ελληνικής γλώσσας κατά την ετυμολόγηση, ας μην παραγνωρίζουμε και τα προβλήματα που δημιουργεί η χρήση άκαμπτων χρονολογικών κριτηρίων. Αν δηλαδή το θεατρώνης απαντούσε σε κείμενο γραμμένο λίγες δεκαετίες νωρίτερα (κάτι που θα μπορούσε να είχε συμβεί, αφού λογικά θα υπήρχε στη χρήση και τότε) θα λέγαμε ότι είναι λέξη της αρχαίας ελληνικής; Ενώ τώρα τη θεωρούμε λέξη της ελληνιστικής κοινής έστω κι αν, στην πραγματικότητα, δεν απαντά σε κανένα έργο της ελληνιστικής γραμματείας;
Στο λεξικό Μπαμπινιώτη, αν αναρωτιέται κανείς, η λέξη χαρακτηρίζεται μεταγενέστερη. ;)
Καταρχάς, όπως διαπίστωσα μέσω του Thesaurus Linguae Graecae, πρόκειται για λέξη άπαξ, απαντά δηλ. μόνο μια φορά στην αρχαία, ελληνιστική και μεσαιωνική γραμματεία. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι σπάνιζε σαν λέξη - μπορεί απλώς να δείχνει την αδιαφορία των συγγραφέων για ένα τέτοιο επάγγελμα. (Tο ίδιο ισχύει, άλλωστε, και για το συνώνυμο θεατροπώλης.) Δεν αποκλείεται, επίσης, να βρίσκεται και σε κείμενα εκτός της κύριας γραμματείας (ιδιωτικές επιστολές, συμβόλαια κτλ.). Εκτός, όμως, του ότι θεωρώ αμφίβολη τη λεξικογραφική αξιοποίηση αυτού του υλικού, είναι απίθανο ένα λόγιο δάνειο να προέρχεται από τέτοιες δυσπρόσιτες και φιλολογικά αδιάφορες πηγές (άγνωστες άλλωστε, εν πολλοίς, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα). Οπότε το θεατρώνης πιθανότατα αλιεύθηκε από το μοναδικό γνωστό κείμενο στο οποίο απαντά: τους «Χαρακτήρες» του Θεόφραστου.
Είναι σαφής, λοιπόν, η παρουσία της λέξης (για την ακρίβεια, του τύπου θεατρώναι στον Χαρακτήρα του αισχροκερδούς), σε κείμενο που χρονολογείται στο 319 π.Χ. Ο Πετρούνιας γράφει στην αρχή του άρθρου του ότι η ελληνιστική κοινή είναι «η γλώσσα που διαμορφώθηκε περίπου από τον 4ο προς τον 3ο αιώνα π.Χ μέχρι τον 4ο με 5ο αιώνα μ.Χ, και που από άποψη πολιτικής ιστορίας αντιστοιχεί στην εποχή των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου και τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία.» Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι την επομένη του θανάτου του Αλεξάνδρου άρχισαν κιόλας να μιλούν «ελληνιστικά». Απλώς, σε εκείνη περίπου την περίοδο τοποθετείται η αφετηρία των αλλαγών που οδήγησαν (όχι από τη μια μέρα στην άλλη, προφανώς) στη συγκεκριμένη γλωσσική μορφή. Όταν διαβάζεις, λοιπόν, ότι η τάδε λέξη είναι ελληνιστική, δύσκολα πηγαίνει το μυαλό σου στην Αθήνα του 4ου π.Χ. αιώνα.
Στέκομαι στο συγκεκριμένο παράδειγμα επειδή είναι ενδεικτικό κάποιων λεξικογραφικών αδυναμιών που εξακολουθούν να υπάρχουν - παρά την αξιέπαινη εργασία επιστημόνων όπως ο Ε. Πετρούνιας. Έτσι, χωρίς να παραβλέπουμε την ανάγκη αναφοράς στις διάφορες φάσεις της ελληνικής γλώσσας κατά την ετυμολόγηση, ας μην παραγνωρίζουμε και τα προβλήματα που δημιουργεί η χρήση άκαμπτων χρονολογικών κριτηρίων. Αν δηλαδή το θεατρώνης απαντούσε σε κείμενο γραμμένο λίγες δεκαετίες νωρίτερα (κάτι που θα μπορούσε να είχε συμβεί, αφού λογικά θα υπήρχε στη χρήση και τότε) θα λέγαμε ότι είναι λέξη της αρχαίας ελληνικής; Ενώ τώρα τη θεωρούμε λέξη της ελληνιστικής κοινής έστω κι αν, στην πραγματικότητα, δεν απαντά σε κανένα έργο της ελληνιστικής γραμματείας;
Στο λεξικό Μπαμπινιώτη, αν αναρωτιέται κανείς, η λέξη χαρακτηρίζεται μεταγενέστερη. ;)
Σάββατο, Ιανουαρίου 26, 2008
Η Γλώσσα είναι η μάνα μου...
... ο πατέρας μου, ο άντρας μου, ο αδερφός μου, η αδερφή μου, η πόρνη μου, η μετρέσα μου, η ταμίας που μου χτυπάει τα ψώνια στο σούπερ μάρκετ.
Η Γλώσσα είναι ένα δωρεάν δείγμα καθαριστικού υγρού με άρωμα λεμόνι ή ένα εύχρηστο μαντηλάκι μιας χρήσης.
Η Γλώσσα είναι η ανάσα του Θεού.
Η Γλώσσα είναι οι δροσοσταλίδες πάνω σε ένα φρέσκο μήλο.
Είναι η απαλή βροχή από σκόνη που βλέπεις να πέφτει μέσα σε μια δέσμη από πρωινό φως, καθώς τραβάς από το παλιό ράφι της βιβλιοθήκης ένα μισοξεχασμένο βιβλίο ερωτικών απομνημονευμάτων.
Η Γλώσσα είναι το τρίξιμο μιας σκάλας.
Είναι ένα σπίρτο που τσιτσιρίζει καθώς το κρατάς πάνω στο παγωμένο τζάμι.
Είναι η θολή ανάμνηση ενός παιδικού πάρτι γενεθλίων.
Είναι το ζεστό, υγρό, όλο εμπιστοσύνη άγγιγμα μιας ξέχειλης μωρουδιακής πάνας.
Το κουφάρι ενός απανθρακωμένου τανκ.
Η βάση ενός γρανιτένιου ογκόλιθου.
Οι τρίχες που αρχίζουν να φυτρώνουν στο πανωχείλι ενός κοριτσιού από τη Μεσόγειο.
Αραχνιές που πριν από καιρό πέρασε από πάνω τους μια παλιά γαλότσα.
Υ.Γ. Ας μου συγχωρεθεί το δεύτερο συνεχόμενο βιντεάκι, αλλά μου άρεσε περισσότερο και από το προηγούμενο. Μετέφρασα μόνο το τελευταίο μέρος του σκετς (όσοι ασχολούνται, ιδίως, με τα γλωσσολογικά νομίζω ότι θα βρουν απολαυστικό και το υπόλοιπο).
Σάββατο, Δεκεμβρίου 29, 2007
Το τελικόν πλήγμα κατά των Φοινικιστών
"Μόνο αυτό αρκεί να ανατρέψει τη θεωρία ότι εμείς αντιγράψαμε το αλφάβητο από τους Φοίνικες".
Υ.Γ. Μία μικρή διόρθωση μόνο (χωρίς να θέλω να αμφισβητήσω τις γνώσεις του -απολαυστικού πάντοτε- κ. Πλεύρη): Το "άλεφ" δεν προφερόταν "s" στα φοινικικά...
Παρασκευή, Ιουνίου 01, 2007
Για την Αμαλία
Σε μια εποχή που ο λαϊκίστικος καταγγελτισμός κυριαρχεί στα ΜΜΕ και που το να τα λέει κανείς "έξω από τα δόντια" φαίνεται πια να προϋποθέτει όχι τόσο έλλειψη φόβου, όσο σοβαρότητας, μένεις εμβρόντητος στο ξαφνικό άκουσμα μιας τόσο γνήσιας, καθαρής και θαρραλέας φωνής. Τουλάχιστον, πρόλαβε η Αμαλία να δει τον αντίκτυπο που είχαν τα γραπτά της και να εισπράξει λίγο από τον θαυμασμό και την αγάπη που της άξιζαν.
Κυριακή, Μαρτίου 04, 2007
Συμπληρώσαμε πεντάδα
Ευχαριστώ τον Τέττιγα για την πρόσκληση. Δεν έχω να προσκαλέσω άλλους εγώ, αφού στο γλωσσοχώρι είμαστε μάλλον ιστολογικώς ακοινώνητοι. ;)
1. Τυφλή εμπιστοσύνη σε λεξικό δεν ξανάδειξα από τότε που προσπάθησα ανεπιτυχώς, σε κάποια από τις μεσαίες τάξεις του δημοτικού, να πείσω τον δάσκαλο και τους ξεκαρδισμένους συμμαθητές ότι μόνο ο τύπος παντούφλα ήταν σωστός, ενώ το παντόφλα (που λέγαμε όλοι τότε) λάθος, μιας και δεν το ανέφερε το "ορθογραφικό-ερμηνευτικό" που είχα.
2. Στη διάρκεια της εφηβείας μου είχα περάσει κι εγώ, όπως ο Τέττιξ, μία φάση μεταφυσικών αντιλήψεων γύρω από την ελληνική γλώσσα. Θυμάμαι πόσο είχα ενθουσιαστεί όταν είδα σε μία ιατρική εγκυκλοπαίδεια ότι η γυναικεία μήτρα μοιάζει, κάπως, με ανάποδο δέλτα. «Δελφύς ίσον το φύον δέλτα!», ανέκραξα.
3. Επειδή στο σχολείο είχα κερδίσει χρόνο, ήμουν ο νεότερος στην τάξη μέχρι και την αποφοίτησή μου από το λύκειο. Στο πανεπιστήμιο, επίσης, ήμουν από τους πιο μικρούς. Μεγάλωσα απότομα στον στρατό, όπου βρέθηκα να συναναστρέφομαι παιδιά που περνούσα μέχρι και πέντε χρόνια. Περισσότερο άβολα είχα αισθανθεί όταν χρειάστηκε να διαβεβαιώσω έναν-δύο (κάπως πιο ψαρωμένους) από αυτούς ότι ο πληθυντικός δεν ήταν απαραίτητος όταν μου απηύθυναν τον λόγο.
4. Από παιχνίδια, στον υπολογιστή μου έχω εγκατεστημένο μόνο ένα ποδοσφαιράκι, το οποίο «τιμώ» καμιά φορά. Όπως έχω διαδικτυακώς διαπιστώσει, το ίδιο παιχνίδι αποτελεί αγαπημένη ασχολία για σοβαρούς επαγγελματίες και καθ’ όλα σεβαστούς οικογενειάρχες από όλη την Ευρώπη. Όχι ότι τους είναι πάντοτε εύκολο: ένας Γάλλος με ενημέρωσε, τις προάλλες, ότι έπρεπε να εγκαταλείψει τον αγώνα μας επειδή ο γιος του είχε αρχίσει να κλαίει. «Πες του ότι θα τον αφήσεις να παίξει αργότερα», του έγραψα - αλλά είχε αποσυνδεθεί ήδη.
5. Μιας και πιάσαμε τα ποδοσφαιρικά, στο μοναδικό δεκατριάρι τής ζωής μου είχα παίξει «στάνταρ άσσο» αγώνα που η Ελλάδα ήταν φιλοξενούμενη. Ίσως ακούγεται άσχημα αυτό, αλλά εκείνη την εποχή (κάμποσα χρόνια πριν την κατάκτηση του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος) μόνο τέτοιες χαρές θα μπορούσε να περιμένει κανείς από την εθνική μας.
1. Τυφλή εμπιστοσύνη σε λεξικό δεν ξανάδειξα από τότε που προσπάθησα ανεπιτυχώς, σε κάποια από τις μεσαίες τάξεις του δημοτικού, να πείσω τον δάσκαλο και τους ξεκαρδισμένους συμμαθητές ότι μόνο ο τύπος παντούφλα ήταν σωστός, ενώ το παντόφλα (που λέγαμε όλοι τότε) λάθος, μιας και δεν το ανέφερε το "ορθογραφικό-ερμηνευτικό" που είχα.
2. Στη διάρκεια της εφηβείας μου είχα περάσει κι εγώ, όπως ο Τέττιξ, μία φάση μεταφυσικών αντιλήψεων γύρω από την ελληνική γλώσσα. Θυμάμαι πόσο είχα ενθουσιαστεί όταν είδα σε μία ιατρική εγκυκλοπαίδεια ότι η γυναικεία μήτρα μοιάζει, κάπως, με ανάποδο δέλτα. «Δελφύς ίσον το φύον δέλτα!», ανέκραξα.
3. Επειδή στο σχολείο είχα κερδίσει χρόνο, ήμουν ο νεότερος στην τάξη μέχρι και την αποφοίτησή μου από το λύκειο. Στο πανεπιστήμιο, επίσης, ήμουν από τους πιο μικρούς. Μεγάλωσα απότομα στον στρατό, όπου βρέθηκα να συναναστρέφομαι παιδιά που περνούσα μέχρι και πέντε χρόνια. Περισσότερο άβολα είχα αισθανθεί όταν χρειάστηκε να διαβεβαιώσω έναν-δύο (κάπως πιο ψαρωμένους) από αυτούς ότι ο πληθυντικός δεν ήταν απαραίτητος όταν μου απηύθυναν τον λόγο.
4. Από παιχνίδια, στον υπολογιστή μου έχω εγκατεστημένο μόνο ένα ποδοσφαιράκι, το οποίο «τιμώ» καμιά φορά. Όπως έχω διαδικτυακώς διαπιστώσει, το ίδιο παιχνίδι αποτελεί αγαπημένη ασχολία για σοβαρούς επαγγελματίες και καθ’ όλα σεβαστούς οικογενειάρχες από όλη την Ευρώπη. Όχι ότι τους είναι πάντοτε εύκολο: ένας Γάλλος με ενημέρωσε, τις προάλλες, ότι έπρεπε να εγκαταλείψει τον αγώνα μας επειδή ο γιος του είχε αρχίσει να κλαίει. «Πες του ότι θα τον αφήσεις να παίξει αργότερα», του έγραψα - αλλά είχε αποσυνδεθεί ήδη.
5. Μιας και πιάσαμε τα ποδοσφαιρικά, στο μοναδικό δεκατριάρι τής ζωής μου είχα παίξει «στάνταρ άσσο» αγώνα που η Ελλάδα ήταν φιλοξενούμενη. Ίσως ακούγεται άσχημα αυτό, αλλά εκείνη την εποχή (κάμποσα χρόνια πριν την κατάκτηση του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος) μόνο τέτοιες χαρές θα μπορούσε να περιμένει κανείς από την εθνική μας.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)