Τετάρτη, Μαρτίου 08, 2006

Ήταν τονικό το πολυτονικό;

Λειτούργησε ποτέ, άραγε, το πολυτονικό ως πραγματικό τονικό σύστημα; Διαβάζουμε συχνά ότι τα εν λόγω σημεία επινοήθηκαν για την αποτύπωση -και, ενδεχομένως, τη διαφύλαξη- τής προσωδιακής εκφοράς των ελληνικών, σε μια περίοδο που αυτή είχε αρχίσει να χάνεται. Ή ακόμα και για να μάθουν να μιλούν "προσωδιακά" οι αλλόγλωσσοι ελληνομαθείς των αλεξανδρινών χρόνων.

Οι μελετητές, όμως, αποφαίνονται ότι η αρχικά περιορισμένη και ακανόνιστη χρήση των τόνων και των πνευμάτων σκοπό είχε την αποφυγή κάποιων συγχύσεων που προκαλούσε η ατονική γραφή. Χρησιμοποιούνταν, κυρίως, για τη διάκριση ομόγραφων λέξεων (είμι/ειμί, νόμος/νομός κτλ). Σε αυτήν την περιστασιακή επίθεση διακριτικών σημείων σε ορθογραφικά αμφίσημες λέξεις δύσκολα θα διέβλεπε κανείς πρόθεση γενικής καταγραφής τής προσωδίας, στα πλαίσια μιας "ρυθμιστικής" φωνητικής. Από το να αποτελούσε το πρώιμο πολυτονικό ένα είδος οδηγού για την "ορθή" προφορά τής ελληνικής, πολύ πιθανότερο φαίνεται να εξυπηρετούσε φιλολογικές και αναγνωστικές ανάγκες παρεμφερείς με αυτές μεταγενέστερων περιόδων- όταν είχε πλέον εκλείψει η προσωδία.

Ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, στον οποίο αποδίδεται η επινόηση τού πολυτονικού, ήταν επίσης ο εμπνευστής του πρώτου συστήματος στίξης. Αν αναλογιστούμε ότι όλη του τη ζωή ασχολούταν με τη φιλολογική επιμέλεια σημαντικών λογοτεχνικών έργων τού παρελθόντος και ότι, γενικά, στην Αλεξάνδρεια πραγματοποιούταν τότε μία πρωτοφανούς έκτασης και έντασης φιλολογική εργασία, δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε τι είδους ανάγκες εξυπηρετούσε η δημιουργία και χρήση κάποιων διακριτικών σημείων. Σαν εργαλεία για τους φιλολόγους-επιμελητές εκείνης τής εποχής πρέπει, πρώτα απ' όλα, να τα δούμε. Ευρύτερη χρησιμοποίησή τους δεν πιστοποιείται και, για πολλούς αιώνες, οι μεν τόνοι ελάχιστα εμφανίζονταν στη γραφή, τα δε σημεία τής στίξης ακόμα λιγότερο, με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να εκλείψουν (τα σημερινά σημεία στίξης δεν είναι εξέλιξη εκείνων).

Ισχυρίζομαι, λοιπόν, σε πρώτη φάση, ότι το πολυτονικό δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αληθινά τονικό σύστημα, γιατί μάλλον ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε ως τέτοιο. Είναι απίθανο να διάβασε ποτέ κανείς «προσωδιακά» τα αρχαία ελληνικά στηριζόμενος σε κάποιες σκόρπιες οξείες, βαρείες και περισπωμένες. Όλα δείχνουν ότι επρόκειτο για διακριτικά και όχι φωνητικά σύμβολα. Μόνο έμμεσα, επομένως, μπορεί να ειπωθεί ότι δήλωναν τον προσωδιακό τονισμό. Η δε χρησιμότητά τους ήταν, εν πολλοίς, η ίδια που είναι σήμερα (π.χ. διάκριση των ομογράφων). Μόνο που ο μεταγενέστερος ισοχρονισμός των φωνηέντων και η εξαφάνιση τής προσωδίας κατέστησαν αυτά τα σημεία πιο απαραίτητα από πριν, αφού πλέον παρείχαν και πληροφορίες (για τον χρόνο, ιδίως, των φωνηέντων) απαραίτητες στους μελετητές τής αρχαίας ελληνικής. Αυτό εξηγεί, εν μέρει, και τους λόγους τής ευρύτερης χρήσης τους μετά τον δεύτερο μ.Χ. αιώνα (όταν, δηλαδή, είχε επικρατήσει ο δυναμικός τονισμός). Φυσικά, τότε υπήρχε πια και η καταλυτική παράμετρος Αττικισμός.

Στο επόμενο (με δόσεις θα το πάμε), κάποιες σκέψεις για τη μεσαιωνική καθιέρωση του πολυτονικού ως μόνιμου στοιχείου της γραφής και γιατί αυτή δεν μπορεί να εξεταστεί έξω από τα πλαίσια τής αττικιστικής παράδοσης.

4 σχόλια:

Simon είπε...

Η κοπτική γραφή (ελληνικό αλφάβητο για την απεικόνιση της αιγυπτιακής γλώσσας) έχει μια σειρά από "στίγματα" (diacritical marks).

Δείτε http://www.travelphrases.info/gallery/Test_Coptic.html
(Απαιτεί εγκατάσταση κατάλληλης γραμματοσειράς). Υπάρχουν 9 τέτοια διαφορετικά στίγματα.

hominid είπε...

Simon, γεια σου. Και στα ελληνικά κείμενα χρησιμοποιούνταν, στην αρχή, διάφορα διακριτικά σημεία, αλλά μόνο τα τονικά καθιερώθηκαν -αργότερα- στη γραφή. Απ' ό,τι ξέρω, πάντως, τα κοπτικά διακριτικά είχαν διαφορετικές λειτουργίες από τα ελληνικά.

Με το πολυτονικό θα συνεχίσω (επιτέλους) μέσα στο σαββατοκύριακο.

Ανώνυμος είπε...

Μήπως πρέπει να αρχίσει να "ακούγεται" εντονότερα και πιό συντονισμένα η άποψη για φωνητικό δυναμικό τονισμό της γραπτής νεοελληνικής γλώσσας;

anywhere_Smile είπε...

If the links to not links london lead to the maximum increase in traffic discount links of london then what value would the links truly links of london silver possess. They would end up being little more than window dressing at worst and minimally impactful links of london sale at best. That is not what a new online business links london jewellery looking for a spike in revenues would wish to links london bracelet yield.Also, when you are running a new business, your london links charms time will limited as there will be scores of other responsibilities links of london watches sale competing for your time. That means you won't be able to discount links of london rings do what is necessary to individually place your own links on cheap links of london necklaces the internet. Rather than do so, you could buy links and delegate the work to others.