Λογοράμματα

Ένα πρωτότυπο κοκτέιλ

2009-08-07T21:22:00.022+03:00

Το εμφανές πρόβλημα με ορισμένες «ελληνοκεντρικές» θέσεις του καθηγητή γενετικής κ. Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη είναι ότι βασίζονται, όχι στις έρευνες που επικαλείται, αλλά σε δικές του προσθήκες, επινοήσεις και (παρ)ερμηνείες. Μια τέτοια περίπτωση ήταν τα περί νεολιθικών «Ελλήνων» που μετέδωσαν στη Δύση «το DNA και τον πολιτισμό τους», και μια δεύτερη: «τα επιστημονικά δεδομένα [που] αποδεικνύουν την ελληνικότητα του μινωικού πολιτισμού, η οποία στο παρελθόν είχε από ορισμένους αμφισβητηθεί». Ας δούμε, λοιπόν, ποια είναι τα εν λόγω επιστημονικά δεδομένα και αν συμφωνούν με τα όσα υποστηρίζει (στις ενότητες 4 και 5 του άρθρου του) ο κ. Τριανταφυλλίδης.

Πρόκειται για μια μελέτη (μπορείτε να την κατεβάσετε από εδώ) με τον τίτλο «Differential Y-chromosome Anatolian influences on the Greek and Cretan Neolithic» (στα ελληνικά αποδόθηκε, ασαφέστερα, ως «Προέλευση των νεολιθικών ανθρώπων της Ελλάδας με βάση μελέτη του πατρικά κληρονομούμενου DNA»). Για τους νεολιθικούς εποικισμούς στην περιοχή μας και τη σημασία τους είχα γράψει δυο λόγια εδώ. Η συγκεκριμένη έρευνα επικεντρώθηκε σε μέρη που είτε πρωτοκατοικήθηκαν από τους νεολιθικούς εποίκους (Κρήτη), είτε ήταν ακατοίκητα για ικανό, τουλάχιστον, διάστημα πριν από την έλευση και εγκατάστασή τους (συγκεκριμένες τοποθεσίες στην ηπειρωτική Ελλάδα). Ενδιαφέρθηκαν δηλαδή οι γενετιστές για «καθαρές», κατά το δυνατόν, νεολιθικές περιοχές, στις οποίες εκτιμούσαν ότι θα μπορούσε να ανιχνευθεί και σήμερα μέρος της γενετικής κληρονομιάς εκείνων των εποίκων. Κατέληξαν, λοιπόν, σε ορισμένα συμπεράσματα (τόσο για τους νεολιθικούς εποικισμούς, όσο και για μεταγενέστερους), από τα οποία ο κ. Τριανταφυλλίδης πρόβαλε κυρίως τα περισσότερο ευχάριστα από ελληνοκεντρικής σκοπιάς – την απουσία π.χ. «πρόσφατης γενετικής επαφής ανάμεσα στην Αίγυπτο και την Κρήτη ή την ηπειρωτική Ελλάδα». Και μπορεί αυτή η «ταφόπλακα στην αφροκεντρική θεωρία της Μαύρης Αθηνάς» να βασίζεται όντως στα στοιχεία της έρευνας, αλλά δεν ισχύει το ίδιο για κάποιους άλλους ισχυρισμούς του έλληνα καθηγητή. Ας τα πάρουμε με τη σειρά:

Όπως γράφει ο κ. Τριανταφυλλίδης, ο πληθυσμός της Κρήτης «κατατάσσεται μαζί με τους πληθυσμούς από την Ανατολία, ενώ τα δείγματα από τις περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας κατατάσσονται μαζί με βαλκανικούς πληθυσμούς». Δεν θα συζητήσουμε εδώ για τα γονίδια των διάφορων Ελλήνων και ποιοι είναι περισσότερο ή λιγότερο «Έλληνες» αιματολογικά (κρητικής καταγωγής, παρεμπιπτόντως, είναι και ο γράφων), αλλά αυτή η συγγένεια των Κρητών με κάποιους σημερινούς Τούρκους οφείλεται στην προέλευση των πρώτων κατοίκων του νησιού: «Τα γενετικά αποτελέσματα φαίνεται πως υποστηρίζουν τη θεωρία ότι οι νεολιθικοί κάτοικοι της Κρήτης προήλθαν από την Ανατολία». Πρόκειται για την επικρατούσα, έτσι κι αλλιώς, θεωρία, που βασίζεται και σε στοιχεία γνωστά από άλλους κλάδους (ξέρουμε π.χ. ότι το μαλακό σιτάρι, που καλλιεργούσαν κατά κόρον στην Ανατολία και την Κρήτη, ήταν ανύπαρκτο στην τότε ηπειρωτική Ελλάδα). Σπεύδει να συμπληρώσει, ωστόσο, ο κ. Τριανταφυλλίδης ότι «μελέτες μας με άλλους γενετικούς δείκτες απέδειξαν ότι οι νεολιθικοί άνθρωποι ήρθαν και στην ηπειρωτική Ελλάδα από την Ανατολία». Δεν διευκρινίζει σε τι ακριβώς αναφέρεται, αλλά με βάση τη συγκεκριμένη, τουλάχιστον, μελέτη, τα πράγματα μοιάζουν κάπως πιο περίπλοκα:

Με μερική εξαίρεση την Πελοπόννησο (η οποία πιθανώς διατηρούσε επικοινωνία με την Κρήτη), τα γενετικά δεδομένα από τους υπόλοιπους ελλαδικούς πληθυσμούς δεν δείχνουν σχέση με την κεντρική και μεσογειακή Ανατολία (Τ7 και Τ6 στον χάρτη), από την οποία φαίνεται ότι ήρθαν οι πρώτοι Κρήτες. Στην Ανατολία (και την Κρήτη), επίσης, σπανίζει η απλοομάδα J2b-M12, που συνδέεται με τους νεολιθικούς εποικισμούς στην ηπειρωτική Ελλάδα και την υπόλοιπη Βαλκανική. Όπως γράφει δε και ο κ. Τριανταφυλλίδης, η υπόθεση ότι «οι νεολιθικοί άνθρωποι στην Ελλάδα ήρθαν κυρίως δια θαλάσσης» βασίζεται στην απουσία, ακριβώς, αυτής της απλοομάδας από τους «κατοίκους των γειτονικών με τον Βόσπορο περιοχών» (Τ1 και Τ8 στον χάρτη, σύμφωνα με τη μελέτη). Επιπλέον, διευκρινίζεται ότι «η γεωγραφική προέλευση της J2b-M12 παραμένει άγνωστη», με πιθανότερη κοιτίδα τη Συροπαλαιστίνη («present day Syria and the Levant»). Θα ήθελα να δω έναν αναλυτικότερο επιστημονικό σχολιασμό αυτών των δεδομένων, αλλά δεν καταλαβαίνω από πού προκύπτει το σκέτο Ανατολία, που χρησιμοποιεί ο κ. Τριανταφυλλίδης. Οι γενετιστές φαίνεται να συμφωνούν με τους αρχαιολόγους ως προς την ποικίλη, χρονικά και γεωγραφικά, προέλευση των νεολιθικών πληθυσμών που εγκαταστάθηκαν στην ηπειρωτική χώρα.

Για να επιστρέψουμε στην Κρήτη, είναι προφανές ότι αν οι πρώτοι της κάτοικοι ήρθαν από την Ανατολία, το ίδιο θα ισχύει και για τη γλώσσα τους. Ήταν όμως εκείνη η αρχική γλώσσα η μοναδική που μιλήθηκε στο νησί πριν από την Ελληνική; Τα ευρήματα της έρευνας επιβεβαιώνουν τις αρχαιολογικές εκτιμήσεις για μία τουλάχιστον «άφιξη νέου πληθυσμού» (από τη δυτική και βορειοδυτική Ανατολία ή/και τη Συροπαλαιστίνη), γύρω στο 3.100 π.Χ. Φαίνεται ότι αυτός ο πληθυσμός έφερε μεγάλες αλλαγές και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανάδυση του Μινωικού πολιτισμού – δεν αποκλείεται, επομένως, να μετέβαλε και το γλωσσικό τοπίο. Ενώ όμως δείχνουν πιθανά και τα δύο σενάρια, τόσο της νεολιθικής, δηλαδή, όσο και της μετα-νεολιθικής προέλευσης της άγνωστης γλώσσας της Γραμμικής Α, στη μελέτη εξετάζεται εν συντομία μόνο το πρώτο από αυτά. Η συζήτηση, συγκεκριμένα, περιορίζεται στη θεωρία του Κόλιν Ρένφριου (θα τη δούμε παρακάτω) για τη νεολιθική κοιτίδα της γλώσσας των Μινωιτών. Δεν εξετάζεται αν είναι ή όχι συμβατές με τα συμπεράσματα της έρευνας οι θεωρίες που υποστηρίζουν τη μεταγενέστερη εισαγωγή κάποιας άλλης προελληνικής γλώσσας στην Κρήτη. Ωστόσο δεν θα επιμείνω σε αυτό, αφού πρόκειται για δημοσιευμένη επιστημονική εργασία και θα θεωρούσα απολύτως καλυμμένο τον κ. Τριανταφυλλίδη αν υιοθετούσε απλώς τα συμπεράσματά της (τα οποία, άλλωστε, συνυπογράφει). Εκείνος όμως προτίμησε να τα αγνοήσει και να παρουσιάσει τα δικά του.

Στην ενότητα 5 του άρθρου του, «DNA δεδομένα και ηλικία της ελληνικής γλώσσας» (προσέξτε και την παραπομπή δίπλα στον τίτλο, καθώς υποτίθεται ότι βασίζει τους ισχυρισμούς του σε αυτή τη συγκεκριμένη εργασία), μεταφράζει καταρχάς ένα απόσπασμα της μελέτης για τη «διαδικασία της μυκηνοποίησης της κρητικής κοινωνίας» στο τέλος της Εποχής του Χαλκού. Τα γενετικά δεδομένα ενισχύουν και εδώ τις γενικότερες επιστημονικές απόψεις, ότι δηλ. μια «σειρά σημαντικών κοινωνικοοικονομικών αλλαγών» κατά τον 15 αιώνα π.Χ. συνδέεται με τη «μετακίνηση στην Κρήτη ατόμων από την ηπειρωτική Ελλάδα και ειδικότερα την περιοχή των Μυκηνών». Ανάμεσα σε εκείνες τις αλλαγές ήταν, διαβάζουμε, και η «υιοθέτηση της ηπειρωτικής πρωτο-ελληνικής Γραμμικής Β γραφής». Το πρωτότυπο κείμενο, βέβαια, μιλάει για υιοθέτηση όχι μόνο της γραφής, αλλά και της γλώσσας της Γραμμικής Β («the adoption of the mainland proto-Greek Linear B script/language») και νομίζω ότι η παράλειψη του language στη μετάφραση δεν ήταν απολύτως αθώα. Έστω και έτσι όμως, ο κ. Τριανταφυλλίδης υιοθετεί, προς στιγμήν, τον χαρακτηρισμό πρωτοελληνική, τον οποίο αναιρεί αμέσως πιο κάτω:

«Από την άλλη, θα μπορούσε να υποστηριχθεί, αφού η κρητική γλώσσα της Μινωϊκής εποχής ήταν ελληνική, ότι η ελληνική γλώσσα είχε μορφοποιηθεί πολύ παλαιότερα, και αφού δεν είναι δυνατόν η προφορική μορφοποίηση να αναπτύσσεται την ίδια εποχή με την γραπτή. Επομένως, η ελληνική γλώσσα είχε μορφοποιηθεί πολύ παλαιότερα και ίσως η μορφοποίησή της να ανάγεται στην εποχή της διαμόρφωσης των νεολιθικών οικισμών στο Σέσκλο και το Δίμηνι, δηλαδή την 7η χιλιετία π.Χ.»

Τα παραπάνω, εννοείται, δεν αποτελούν περαιτέρω μετάφραση του κειμένου της μελέτης. Απολύτως τίποτα δεν αναφέρεται σε αυτή που να μπορεί να στηρίξει επιχειρήματα υπέρ της υποτιθέμενης ελληνοφωνίας των Μινωιτών. Εκτός του ότι η εισαγωγή της Ελληνικής στην Κρήτη τοποθετείται ρητά στον 15 αιώνα π.Χ, τα σενάρια που προτείνονται για την προέλευση της μινωικής γλώσσας είναι τα εξής: 1) Να σχετιζόταν με τις γλώσσες της Ανατολίας (ο όρος αναφέρεται στις εξαφανισμένες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες της περιοχής). Στα πλαίσια της θεωρίας του Κόλιν Ρένφριου, οι γλώσσες της Ανατολίας αποκόπηκαν «από τις υπόλοιπες ινδοευρωπαϊκές γύρω στο 7.000 π.Χ.». Επομένως, η μινωική γλώσσα, σε αυτή την περίπτωση, θα προήλθε από έναν ινδοευρωπαϊκό κλάδο άσχετο από εκείνον που προήλθε αργότερα η ελληνική. 2) Να προερχόταν από κάποια μη ινδοευρωπαϊκή γλώσσα των νεολιθικών χρόνων, «συναφή με τη Χαττική της κεντρικής Ανατολίας» - ακόμα πιο άσχετη με την ελληνική, δηλαδή. Στη μελέτη, ουσιαστικά, επαναλαμβάνονται οι υποθέσεις που διατυπώνει ο Ρένφριου στην εργασία του για τη «Μινωική συμβολή στη Μυκηναϊκή Ελληνική»*. Εκεί υποστηρίζει την άποψη ότι πολλές από τις ξένες λέξεις της Αρχαίας Ελληνικής που λογίζονται προελληνικές, «στην πραγματικότητα, δεν αντιπροσωπεύουν ένα γλωσσικό υπόστρωμα, αλλά είναι μάλλον το αποτέλεσμα γλωσσικού δανεισμού στη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού από τη γλώσσα της Μινωικής Κρήτης.» Ερμηνεύει δηλ. την παρουσία αυτών των λέξεων στα ελληνικά ως προϊόν της γλωσσικής επίδρασης του αλλόγλωσσου μινωικού πολιτισμού. Δεν θα συζητήσουμε εδώ αυτή τη θεωρία, αλλά είναι σαφές ότι ούτε αυτή λέει για τη μινωική Κρήτη εκείνα που θα ήθελε ο κ. Τριανταφυλλίδης.

Ωστόσο, στη βιβλιογραφία που παραθέτει ο τελευταίος στο άρθρο του, βρίσκουμε και μια «μελέτη» στην οποία μπορεί να στηρίξει όντως τις απόψεις του. Είναι οι «Θεωρίες για την καταγωγή των Ελλήνων» του δικηγόρου παρ’ Αρείω Πάγω κ. Μιχαήλ Δ. Ρέλλου. Έχει ενδιαφέρον όλο το κείμενο, αλλά αρκεί να διαβάσει κανείς τον επίλογο («Η οφειλόμενη αντίδραση») για να αντιληφθεί ότι ο κ. Ρέλλος υιοθετεί μάλλον ολόκληρο το ελληνοκεντρικό πακέτο: Είμαστε η «αδιάλειπτη συνέχεια των πρωτανθρώπων της ευρωπαϊκής ηπείρου», ο «αρχαιότερος λαός της Γης» (να υποθέσω ότι τα δέχεται και αυτά ο κ. Τριανταφυλλίδης;), που «διέδωσε την πρωτογλώσσα του στο μεγαλύτερο τμήμα του κόσμου». Τα περί Ινδοευρωπαίων και φοινικικού αλφαβήτου αποτελούν, φυσικά, «αβάσιμες θεωρίες», από τις οποίες «δεν υπάρχει κανένας λόγος οι Έλληνες επιστήμονες να επηρεάζονται […] μόνο και μόνο επειδή διδάσκονται σε κάποια ξένα πανεπιστήμια». (Ο κ. Τριανταφυλλίδης σίγουρα δεν επηρεάζεται, αφού σε άλλο σημείο του άρθρου του ζητάει και ο ίδιος «να αναθεωρηθεί η ινδοευρωπαϊκή θεωρία περί της καταγωγής των Ελλήνων». Αλλά δεν θα επεκταθώ σε αυτό.) Διαβάζοντας την ενότητα «Η ελληνική γλώσσα» στο σημείωμα του κ. Ρέλλου, μας λύνεται και η απορία πού ακριβώς βρήκε ο κ. Τριανταφυλλίδης τα όσα γράφει για τη γλώσσα της μινωικής Κρήτης και για την προγενέστερη «προφορική μορφοποίηση» της ελληνικής. Οφείλουμε, πάντως, να αναγνωρίσουμε την πρωτοτυπία των επιχειρημάτων του κ. Ρέλλου, σύμφωνα με τον οποίο η ελληνικότητα της μινωικής γλώσσας «αποδεικνύεται από την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β γραφής». Αντί, δηλαδή, να μπει και αυτός στην άχαρη διαδικασία να βγάλει ελληνική τη Γραμμική Α, συμπεραίνει την ελληνοφωνία των Μινωιτών κατευθείαν από τη Γραμμική Β. Πώς να μείνει ασυγκίνητος ύστερα ο κ. Τριανταφυλλίδης από έναν τέτοιο «ορθό και τεκμηριωμένο επιστημονικό λόγο»;

Γενικά, τα όσα σχολιάσαμε στο άρθρο του κ. Τριανταφυλλίδη αποτελούν ένα ιδιόμορφο μείγμα απόψεων του Κόλιν Ρένφριου, του Μιχαήλ Ρέλλου, δικών του και κάποιων συναδέλφων του. Θα μπορούσε να είχε περιοριστεί στον Ρένφριου (η θεωρία του οποίου για την εξάπλωση, γενικότερα, των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών είναι -αν και όχι η επικρατέστερη- η πιο «φιλελληνική»), αφού στη μελέτη επισημαίνεται ότι οι απόψεις του άγγλου αρχαιολόγου είναι συμβατές με τα γενετικά δεδομένα. Θα ήταν υποχρεωμένος όμως τότε ο κ. Τριανταφυλλίδης να «θυσιάσει» την, κατ’ αυτόν, ελληνικότητα του μινωικού πολιτισμού – μια υποχώρηση που, προφανώς, του ήταν δυσβάστακτη. Ανακάτεψε, λοιπόν, επιστημονικές και «ελληνοκεντρικές» απόψεις, με τα αποτελέσματα που μόλις είδαμε.

* Renfrew C. (1998). Word of Minos: The Minoan contribution to Mycenaean Greek and the linguistic geography of the Bronze Age Aegean. Cambridge Archaeological J. 8: 239.

Απειλητική δυσφορία

2009-06-27T13:30:00.013+03:00

«Εμείς οι Έλληνες χρωστάμε πολλές ευχαριστίες στους ξένους επιστήμονες οι οποίοι επιδόθηκαν με αξιοσημείωτη αφοσίωση στο κοπιώδες έργο της επίλυσης του αινίγματος γραφής και γλώσσας, στην οποία είναι γραμμένα τα πανάρχαια αρχεία των προπατόρων μας που βρέθηκαν στην ιερή γη της Πατρίδας μας.» Πρόκειται για σχόλιο κάποιου έλληνα επιστήμονα, το οποίο ο γλωσσομαθής Βέντρις είχε προσέξει και μεταφράσει στα αγγλικά. Μετά την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β «παρακολουθούσε», όπως γράφει ο βιογράφος του Άντριου Ρόμπινσον, «τον εθνικιστικό τόνο κάποιων αντιδράσεων με ελαφριά θυμηδία»*.

Είναι διαδεδομένη στη χώρα μας η παρεξήγηση ότι οι ξένοι που ασχολούνται με την ελληνική (ή ελλαδική) αρχαιότητα υιοθετούν τη δική μας, εθνοκεντρική οπτική σε αυτά τα θέματα. Βλέπουμε τους καρπούς της εργασίας τους όχι τόσο σαν επιστημονική συνεισφορά, όσο σαν φιλελληνική προσφορά - εξ ου και οι αφελείς εκφράσεις ευγνωμοσύνης, όπως του έλληνα καθηγητή που διασκέδασε άθελά του τον Βέντρις. Αναρωτιέμαι αν εκείνος θα ξαναγελούσε ή θα θύμωνε ακούγοντας κάποιους τωρινούς εθνικιστές να τον επικαλούνται ενάντια στο «επιστημονικό κατεστημένο» που δεν τους κάνει τη χάρη να ανακηρύξει ελληνική και τη Γραμμική Α. «Τα ίδια έλεγαν και για τη Γραμμική Β, μέχρι που τους έβαλε τα γυαλιά ένας ερασιτέχνης», είναι το γνωστό «αποστομωτικό» τους επιχείρημα. Πέρα από το γεγονός όμως ότι και ο ίδιος ο Βέντρις (που, ασφαλώς, δεν ήταν κανένας άσχετος με το αντικείμενο) απέρριπτε αρχικά την ελληνική λύση, ένας από τους λόγους που έφτασε τελικά εκεί ήταν ότι βασίστηκε στην υπόθεση των δύο ξεχωριστών γλωσσών. Έχοντας επηρεαστεί από μελέτες άλλων σημαντικών ερευνητών (όπως του Έμετ Μπένετ για τα διαφορετικά συστήματα μέτρησης των δύο Γραμμικών) εγκατέλειψε την αρχική του θέση ότι η Γραμμική Β απέδιδε την ίδια γλώσσα με τη Γραμμική Α και κινήθηκε προς τα ελληνικά αναζητώντας, ακριβώς, μια δεύτερη, εξω-κρητική γλώσσα. Αυτά μάλλον δεν είναι γνωστά στους υποστηρικτές της «ελληνικότητας» της μινωικής γραφής. Η εντύπωση, γενικότερα, ότι οι Μινωίτες ήταν ένα ελληνόφωνο και καθ’ όλα ελληνικό φύλο οφείλεται τόσο στην ελλιπή ενημέρωση για το θέμα (τις γλωσσικές, αρχαιολογικές κ.α. παραμέτρους του), όσο και σε μια αδυναμία ή απροθυμία να γίνει αντιληπτό ότι υπήρξαν και προελληνικοί ελλαδικοί πολιτισμοί.

Τα παραπάνω τα είχα γράψει σαν εισαγωγή σε ένα σημείωμα που ετοιμάζω για αστήρικτες «ελληνοκεντρικές» θέσεις του καθηγητή γενετικής κ. Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη (με τον οποίο είχα ασχοληθεί και παλιότερα). Ο κ. Τριανταφυλλίδης δείχνει να «εξελληνίζει» με εντυπωσιακή άνεση προγενέστερους πληθυσμούς και πολιτισμούς – και ο μινωικός δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Θα δημοσιεύσω την κριτική σε λίγες μέρες. Συνέβη πρόσφατα, ωστόσο, ένα σχετικό περιστατικό που αξίζει να σχολιαστεί. Πληροφορούμαστε, συγκεκριμένα, τις «αντιδράσεις [που] προκάλεσε στην Κρήτη η δημόσια τοποθέτηση ανώτερης υπαλλήλου - αρχαιολόγου του υπουργείου Πολιτισμού αλλά και ενός συναδέλφου της ιδιώτη, οι οποίοι αμφισβήτησαν ευθέως την ελληνικότητα των Μινωιτών εμφανίζοντάς τους ως... απογόνους των Σημιτών, Εβραίων». Πρόκειται για την κ. Μεταξία Τσιποπούλου, διευθύντρια του Εθνικού Αρχείου Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, και τον κ. Κωστή Χρηστάκη. Τα περί εβραϊκής καταγωγής των Μινωιτών μάλλον αποτελούν «ερμηνεία» της δήλωσης του κ. Χρηστάκη (για την ακριβή μεταφορά της οποίας, πάντως, αμφιβάλλω) ότι: «Είτε αρέσει είτε δεν αρέσει σε κάποιους, οι Μινωίτες ήταν σημιτικό φύλο». Αν το είπε έτσι ο κ. Χρηστάκης, δεν είχε δίκιο, καθώς η άποψη που επικρατεί είναι ότι οι Μινωίτες (όπως και οι πρώτοι, νεολιθικοί κάτοικοι του νησιού) ήρθαν από την Ανατολία. Το ότι, ωστόσο, δεν ήταν σημιτικό φύλο, προφανώς δεν σημαίνει ότι ήταν ελληνικό. Όλα τα στοιχεία δείχνουν ότι ο μινωικός πολιτισμός συγκαταλέγεται -από γλωσσικής, και όχι μόνο, πλευράς- στους προελληνικούς.

Διαβάζουμε ότι όταν η κ. Τσιποπούλου «είπε ευθέως ότι οι Μινωίτες δεν ήταν Έλληνες», ο παρευρισκόμενος πρώην βουλευτής κ. Δημήτρης Σαρρής αντέδρασε αμέσως, κάνοντας λόγο «για διαστρέβλωση της Ιστορίας». Φυσικά, «ο ίδιος, βαθύς γνώστης της Ιστορίας», σε σχετικό του άρθρο «υπεραμύνεται της ελληνικότητας της Κρήτης και των Μινωιτών καταχωρώντας αποδεικτικά ιστορικά ντοκουμέντα από τη μυθολογία» κτλ. Συνδέει δε την απόρριψη της «ελληνικότητας» του μινωικού πολιτισμού ακόμα και με σκοτεινούς κύκλους «που κατά καιρούς εμφανίζονται και ομιλούν για δήθεν ανεξαρτησία της Κρήτης από την Ελλάδα»! Εκφράζει, τέλος, τη λύπη του «για τη δημοσιοποίηση τέτοιων θέσεων και απόψεων. Όταν μιλάμε για την Ιστορία θα πρέπει να είμαστε πάρα πολύ προσεκτικοί, και ιδιαίτερα όταν κάποιος είναι ανώτερος κρατικός υπάλληλος». Βλέπουμε άλλωστε, θα συμπλήρωνα εγώ, πώς μπορεί να μπλέξει ένας επιστήμονας και κρατικός υπάλληλος όταν υπερασπίζεται «απρόσεκτα» κάποια βασικά δεδομένα της επιστήμης του.

Αν έχουμε φτάσει στο σημείο να ζητείται από ειδικούς να αυτολογοκρίνονται προκειμένου να μην προκαλούν «δυσφορία» (όπως γράφει δυο-τρεις φορές ο αρθρογράφος) σε αδαείς με εθνικές υπερευαισθησίες, αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι ανησυχίες για την ανάπτυξη του «ελληνοκεντρικού» φαινομένου κάθε άλλο παρά αβάσιμες είναι. Καταρτισμένοι επιστήμονες με σημαντικό έργο (όπως φαίνεται να είναι π.χ. η κ. Τσιποπούλου) δέχονται υποδείξεις, επιθέσεις και συκοφαντίες από άσχετους που παριστάνουν τους υπερασπιστές της ιστορικής αλήθειας και του εθνικού συμφέροντος. Ας έχουν αυτοί οι άνθρωποι, τουλάχιστον, κάποια δημόσια υποστήριξη – ιδίως από συναδέλφους τους, που μπορεί αύριο να βρεθούν σε ανάλογα δύσκολη θέση.

---------

* Andrew Robinson, «Ο άνθρωπος που αποκρυπτογράφησε τη Γραμμική Β», σελ. 150. Το όνομα του έλληνα επιστήμονα δεν το αναφέρει ο συγγραφέας. Αν κατάλαβα καλά, η μεταφρασμένη δήλωση είναι παρμένη από επιστολή του Βέντρις προς τον Τσάντγουικ. (Από το ίδιο βιβλίο –σελ. 78 και 93- και η πληροφορία για το άρθρο του Έμετ Μπένετ και την επίδρασή του στον Βέντρις.)

---------

ΠΡΟΣΘΗΚΗ: Χάρη σε έναν σύνδεσμο που παρέθεσε Ο Stazybο Hοrn, βρήκα τις σχετικές επιστολές που δημοσιεύτηκαν στην κρητική εφημερίδα "Πατρίς":

1. Αυτή είναι η αλήθεια για τους Μινωίτες (η πρώτη επιστολή του κ. Δημήτρη Σαρρή).

2. Η Κρήτη των λαβυρίνθων (η απάντηση του αρχαιολόγου κ. Κωστή Χρηστάκη).

3. Οι καινοφανείς θεωρίες και οι ύποπτοι κύκλοι της ανθελληνικής εκστρατείας (η δεύτερη επιστολή του κ. Σαρρή).

4. Ο απαράμιλλος Μινωικός πολιτισμός και οι κατά καιρούς αρνητές του (επιστολή του αναφερόμενου ως ιστορικού και συγγραφέα κ. Γιώργου Παναγιωτάκη).

Εδώ, τέλος, η σχετική.... επερώτηση στη Βουλή από τον κ. Γιάννη Σκουλά!

Φαντάζομαι ότι ο κ. Χρηστάκης δεν θα ανταποκριθεί στο αίτημα του κ. Σαρρή "να ζητήσει συγγνώμη από τον λαό της Κρήτης, για την προσβολή που διέπραξε σε βάρος του". Ίσως, όμως, θα έπρεπε να ζητήσει ο κ. Σαρρής μια συγγνώμη από τον κ. Χρηστάκη, τουλάχιστον επειδή μετέτρεψε την ονομασία Προέλληνες, που αναφέρει στην επιστολή του ο αρχαιολόγος, σε Πρωτοέλληνες και, με βάση αυτή τη διαστρέβλωση, του καταλόγισε (όπως και ο κ. Σκουλάς στην επερώτησή του) ότι φάσκει και αντιφάσκει. Όλα αυτά, βέβαια, είναι ενδεικτικά της "σοβαρότητας" με την οποία συμμετέχουν σε τέτοιες συζητήσεις κάποιοι εθνικά εύθικτοι.

Βασίλειος Αργυρόπουλος: Αρχαιολατρία και Γλώσσα

2009-03-24T18:29:00.042+02:00

Μιλάμε για «αρχαιολάτρες» ή «ελληνοκεντρικούς» ελλείψει κάποιου ακριβέστερου όρου και επιστρατεύοντας συνήθως μπόλικα εισαγωγικά κατά της αναγκαστικής αυτής ασάφειας. Αυτό κάνει και ο Βασίλης Αργυρόπουλος στις μέσα σελίδες του βιβλίου του. Η αρχαιολατρία, φυσικά, στη νεότερη Ελλάδα υπήρξε σχεδόν πάντοτε «αρχαιολατρία» εντός εισαγωγικών, μια «ξεθυμασμένη, μαϊμουδίστικη, λογού ψευτολατρεία για τους αρχαίους Έλληνες», όπως έγραφε ο –συχνά μνημονευόμενος από τους εγχώριους εθνικιστές- Ίων Δραγούμης. Μέχρι και σήμερα, δύσκολα ανακαλύπτει κανείς στη χώρα μας γνήσιο και ειλικρινές, χωρίς ιδεολογικά κίνητρα, ενδιαφέρον για τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό. Τι είναι λοιπόν εκείνο που ξεχωρίζει τους συγκεκριμένους «αρχαιολάτρες», καθιστώντας τους ειδική περίπτωση που αξίζει την προσοχή και τον προβληματισμό μας;

Το νέο στοιχείο που έχει εμφανιστεί τις τελευταίες δεκαετίες είναι η ανάπτυξη μιας ιδιόμορφης εθνοκεντρικής παραεπιστήμης – η προβολή και διάδοση, συγκεκριμένα, παραεπιστημονικών απόψεων σε ζητήματα γλώσσας, ιστορίας κ.α., παράλληλα με την ευθεία αμφισβήτηση των αντίστοιχων επιστημονικών («ανθελληνικών», υποτίθεται) διδαγμάτων. Πλέον υπάρχει αρκετός κόσμος στην Ελλάδα που έχει πειστεί π.χ. ότι η Ινδοευρωπαϊκή θεωρία είναι ένα μύθος που κατασκευάστηκε για να υποβιβαστεί η ελληνική γλώσσα (την οποία οι ίδιοι θεωρούν ως την αληθινή μητέρα-γλώσσα των υπόλοιπων) ή να εμφανιστούν οι Έλληνες ως επήλυδες (ενώ κατ’ αυτούς καταγόμαστε πιθανότατα από γηγενή προϊστορικά ανθρωποειδή). Δεν γίνεται να προσπεράσουμε το θέμα, γιατί όταν μια μεγάλη μερίδα του κοινού δυσπιστεί σε βασικά συμπεράσματα της επιστήμης και αμφισβητεί κοινώς αποδεκτά δεδομένα, αυτό υπονομεύει την ίδια τη θέση της επιστήμης μέσα στην κοινωνία. Αλίμονο αν είναι ανεκτή η απαξίωση του επιστημονικού χώρου επειδή οι επιστήμονες λένε και πράγματα που δεν αρέσουν στους εθνικιστές, τους θρήσκους ή όποιες άλλες ομάδες με άκαμπτα πιστεύω και υπερβολικές «ευαισθησίες».

Με τον Βασίλη Αργυρόπουλο δεν έχουμε γνωριστεί προσωπικά, αλλά είναι φανερό ότι πρόκειται για κάποιον που κρίνει παραπάνω από απαραίτητη την αντίδραση σε αυτό το είδος της παραεπιστήμης - και δη της παραγλωσσολογίας. Στο βιβλίο του δεν επεκτείνεται σε μη γλωσσικά θέματα, ενώ εξαρχής διευκρινίζει ότι σκοπός του είναι να αποδείξει την έλλειψη γλωσσολογικής βάσης στους ισχυρισμούς των «αρχαιολατρών» και όχι να έρθει σε γενικότερη ιδεολογική αντιπαράθεση μαζί τους. Άλλωστε, όπως σωστά παρατηρεί σε άλλο σημείο, «θα μπορούσε να είναι κανείς ελληνοκεντρικός χωρίς να υποστηρίζει τίποτα το αντιεπιστημονικό». (Το παράδειγμα που αναφέρει είναι ρεαλιστικό, αφού τα βιβλία του Αριστείδη Κωνσταντινίδη για τις ελληνικές λέξεις στα αγγλικά, με όλη τη μονομέρεια και τις μεγαλοστομίες του συγγραφέα τους, βασίζονται όντως σε «σωστές ετυμολογίες, που είναι δεκτές και από έγκυρα ξένα λεξικά»).

Ο Αργυρόπουλος δεν είναι άγνωστος σε όσους έχουν ασχοληθεί μέσω διαδικτύου με τους νεο-αρχαιολάτρες. Ήδη από το 1998, στη διάρκεια των μεταπτυχιακών του σπουδών, άρχισε να ασκεί κριτική σε αντιεπιστημονικές απόψεις γύρω από γλωσσικά θέματα και ήταν ο πρώτος που αντέκρουσε κάποιους από τους χαρακτηριστικούς «ελληνοκεντρικούς» ισχυρισμούς (τα περί νοηματικής π.χ. ελληνικής γλώσσας). Τα κείμενα εκείνα, που πρωτοδημοσίευσε στο σάιτ του, υπάρχουν στο βιβλίο μαζί με νεότερα, ξανακοιταγμένα και οργανωμένα σε πιο κατάλληλη για την έντυπη έκδοση μορφή. Δεν είναι μόνο τα δικά του ηλεκτρονικά γραπτά ωστόσο που έχει συγκεντρώσει, καθώς δεν διστάζει να παραθέσει και γνώμες (σύμφωνες ή όχι με τις δικές του) που έχουν διατυπώσει άλλοι σε συναφείς συζητήσεις και μηνύματα. Σχηματίζει έτσι ο αναγνώστης και μια εικόνα για την αντιπαράθεση που εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια στο διαδίκτυο, διαπιστώνοντας, μαζί με τον συγγραφέα, ότι το τελευταίο «βοηθάει ώστε να γίνουν ευρύτερα γνωστές και οι απαντήσεις [στους "αρχαιολάτρες"], όχι μόνο οι απόψεις των "αρχαιολατρών"». Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο «αφιερώνεται σε όλους όσοι υπερασπίστηκαν γλωσσολογικές αλήθειες σε διαδικτυακές συζητήσεις με "αρχαιολάτρες"».

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου επικεντρώνεται σε θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας, που, μαζί με την λεξικογραφία, αποτελούν τα κύρια γλωσσολογικά ενδιαφέροντα του συγγραφέα. Μιλάμε πάντοτε, βέβαια, για θέματα όπου η παρατηρούμενη απόκλιση από τα διδάγματα της γλωσσολογίας οφείλεται κυρίως σε ιδεολογικούς λόγους και όχι σε απλή άγνοια. Ασφαλώς διαπιστώνονται και παχυλή άγνοια και άκρατος ερασιτεχνισμός, αλλά δεν είναι αυτά τα βασικά αίτια του «ελληνοκεντρικού» φαινομένου. Από σοβινισμό πρωτίστως υποστηρίζει κάποιος π.χ. ότι η Ελληνική είναι η μοναδική «μη συμβατική» ανάμεσα σε όλες τις γλώσσες του πλανήτη και όχι επειδή δεν ξέρει γλωσσολογία. Ο Αργυρόπουλος το τονίζει συχνά αυτό, αλλά έχει και την υπομονή να ακούσει προσεκτικά τα επιχειρήματα των «αρχαιολατρών» και να τα ανασκευάσει ένα προς ένα. Εξηγεί, έτσι, αναλυτικά πώς ορίζεται η συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου και γιατί δεν στέκουν τα περί «μη συμβατικών» γλωσσών (όπως τα εννοούν αυτοί που τα υποστηρίζουν): «Ο χώρος της γλωσσογονίας δεν είναι επιστημονικά προσπελάσιμος» υπογραμμίζει, την ώρα που κάποιοι επιμένουν να αναζητούν την καταγωγή των ελληνικών λέξεων στα «αλς», τα «πλουτς», τα «κρουτς» και τους άλλους μαγικούς ήχους της ελληνικής φύσης. Εξετάζονται, επίσης, η λεξαριθμική θεωρία (πώς ο Λατίνος π.χ. έγινε Λατείνος για να προκύψει το «πολυπόθητο 666»), η υποτιθέμενη υπαγωγή της Αγγλικής στις ελληνικές διαλέκτους (φαίνεται πως ούτε να χαιρετιούνται δεν ήξεραν οι κάτοικοι των βρετανικών νησιών πριν φτάσουν σε αυτά οι πρώτοι Έλληνες ναυτικοί) και πολλές ακόμα ενδιαφέρουσες περιπτώσεις (μάθετε π.χ. πώς συνδέεται ετυμολογικά ο ομηρικός Πηλεύς με διάσημο Βραζιλιάνο ποδοσφαιριστή). Παρά την αναπόφευκτα εύθυμη νότα που δίνουν τέτοια παραδείγματα, ο Αργυρόπουλος απαντά πάντοτε σοβαρά και δεν αφήνει τίποτα να πέσει κάτω. Τον ενδιαφέρει να καταδείξει το αγλωσσολόγητο των «αρχαιολατρικών» ισχυρισμών, σχολιάζοντάς τους, όπως γράφει στον πρόλογο, «όσο το δυνατόν πιο αναλυτικά».

Η ορθογραφία της Ελληνικής είναι ετυμολογική, οπότε το δεύτερο μέρος του βιβλίου (Θέματα ορθογραφίας) σχετίζεται άμεσα με το προηγούμενο (περί ετυμολογίας). Διαπιστώνεται καταρχάς ότι οι «αρχαιολάτρες» επαναφέρουν ή αναζητούν στηρίγματα σε προεπιστημονικές θεωρίες, όπως την αιολοδωρική (που υποστήριζε την προέλευση της Νέας Ελληνικής από την αιολική και τη δωρική διάλεκτο), που έχουν εγκαταλειφθεί ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα. Και δεν φτάνει που υποστηρίζουν, σε αυτή τη βάση, παλιές εσφαλμένες ορθογραφήσεις (όπως αυτί και αυγό), αλλά αποδίδουν τις ετυμολογικά σωστές γραφές (αφτί και αβγό, εν προκειμένω) σε ύπουλα σχέδια σταδιακής καθιέρωσης της φωνητικής ορθογραφίας και, εν τέλει, του λατινικού αλφαβήτου! Φυσικά, ο Αργυρόπουλος ξέρει ότι ορισμένες εσφαλμένες γραφές σαν τις παραπάνω συνηθίζονται και αναγνωρίζει το κριτήριο της χρήσης. Άλλο όμως να δικαιολογείς, γι’ αυτόν τον λόγο, τη γραφή π.χ. αυτί και άλλο να έχεις την εντύπωση ότι το σωστότερο αφτί αποτελεί Δούρειο Ίππο για τον εκλατινισμό της γραφής. Στη συνέχεια αναφέρονται αρκετά ακόμη παραδείγματα (βρόμα και βρώμα, αλλιώς και αλλοιώς, παλιός και παληός κτλ.), τα οποία ο συγγραφέας σχολιάζει εξαντλητικά. (Ίσως, πάντως, στέκεται λίγο περισσότερο από ό,τι θα έπρεπε στην –ειδική, ορθογραφικά- περίπτωση της ορθοπαιδικής / ορθοπεδικής.)

Φυσικά, σε μια τέτοια εργασία, δεν θα μπορούσαν να μείνουν ασχολίαστες οι υπερελληνοκεντρικές απόψεις για τα «κλασικά», πλέον, θέματα των Ινδοευρωπαίων και της προέλευσης του ελληνικού αλφαβήτου. Έχω δημοσιεύσει και εγώ κάποια σχετικά σημειώματα και, γενικά, έχουν γραφτεί αρκετά σαν κριτική, οπότε δεν χρειάζεται να αναφερθώ και εδώ αναλυτικά. Επισημαίνω απλώς ότι το βιβλίο ενημερώνει άριστα τον αναγνώστη και για αυτά τα ζητήματα, όπως και για εκείνο της αρχαιοελληνικής προφοράς: γίνεται σαφές ότι, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των «αρχαιολατρών» να πείσουν για το αντίθετο, η προφορά της Αρχαίας Ελληνικής διέφερε σημαντικά από αυτή της Νέας. Είναι κάτι που δέχονται όλοι οι ειδικοί και μόνο από ανόητο σοβινισμό μπορεί να επιμένει κανείς ότι δεν είναι έτσι.

Πέρα, ωστόσο, από τους σοβινιστές και τους διάφορους ακραίους, υπάρχει ένα κοινό που θα ήθελε απλώς να πληροφορηθεί τι πραγματικά ισχύει σε γλωσσικά ζητήματα όπως τα παραπάνω. Σε αυτό το κοινό απευθύνεται το βιβλίο, το οποίο είναι απολύτως προσιτό σε μη ειδικούς. Αν, πάλι, κάποιοι ειδικοί, συνάδελφοι του συγγραφέα, αναρωτηθούν αν αξίζει τον κόπο να ασχολείται ένας επιστήμονας με τα όσα απίθανα και θαυμαστά σχολιάζονται στο βιβλίο, ας σκεφτούν ότι πλέον δεν βλέπουμε τους «αρχαιολάτρες» να αγορεύουν μόνο σε περιθωριακούς τηλεοπτικούς σταθμούς, αλλά και σε αρκετά μεγαλύτερους. Ακόμα και στο Κανάλι της Βουλής.

----

Το βιβλίο "Αρχαιολατρία και Γλώσσα" του Βασιλείου Αργυρόπουλου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σ. Ι. Ζαχαρόπουλου.

Σχετικοί σύνδεσμοι:

Βασίλειος Αργυρόπουλος
Αρχαιολατρία και Γλώσσα (WordPress)
Αρχαιολατρία και Γλώσσα (Blogger)
Περιγλώσσιο (άρθρα του Β. Αργυρόπουλου και άλλων γλωσσολόγων)

Για το βιβλίο έχουν γράψει επίσης ο Νίκος Σαραντάκος και ο τουκιθεμπλόμ.

Η απλοομάδα J-M102 και ο εκπολιτισμός της Δύσεως

2009-02-22T09:56:00.011+02:00

«Καταρρίπτονται τα επιχειρήματα των Σκοπίων», έγραφε ο τίτλος περσινού ρεπορτάζ της ΕΤ3 που μου τράβηξε την προσοχή. Μια μελέτη, λέει, καθηγητών του ΑΠΘ αποδείκνυε ότι οι Έλληνες είναι κατά 99,5 % λευκοί, βάζοντας τέλος στη σκοπιανή προπαγάνδα που μας ήθελε συγγενείς με κατοίκους της ανατολικής Αφρικής.

Δεν είναι η πρώτη φορά, βέβαια, που Έλληνες επιστήμονες επιχειρούν να θέσουν (όπως ευθέως δηλώνει ο καθηγητής γενετικής κ. Κωνσταντίνος Τριανταφυλλίδης) τα δεδομένα της επιστήμης τους «στην υπηρεσία […] του εθνικού συμφέροντος». Στο ζήτημα ειδικά της Μακεδονίας έχουν αξιοποιηθεί δεόντως τα ευρήματα των αρχαιολόγων, ενώ τις εθνικά χρήσιμες θέσεις έχουν υποστηρίξει κατά το δυνατόν* και γνωστοί γλωσσολόγοι. Ωστόσο είναι αμφίβολο αν αυτού του είδους η επιστημονική συνδρομή συμβάλλει πράγματι στην υλοποίηση των όποιων εθνικών στόχων. Από πού έχουμε π.χ. αποκομίσει την ιδέα ότι τυχόν αποδείξεις της ελληνοφωνίας των αρχαίων Μακεδόνων θα έπαιζαν ρόλο στη διαμάχη που έχουμε με την ΠΓΔΜ; Υπάρχει κανείς, πέρα από εμάς και τους γείτονες, που να θεωρεί μέρος μιας σύγχρονης διακρατικής διαφοράς τη γλώσσα που μιλούσε ένα αρχαίο φύλο; Ή που να παίρνει στα σοβαρά την αντιπαράθεση για το ποιοι δικαιούνται σήμερα να αποκαλούνται απόγονοι και κληρονόμοι του; Φτάνοντας πλέον να συζητάμε μέχρι και τίνος το DNA είναι γνησιότερο, αντί να πείθουμε κανέναν για τα «ελληνικά δίκαια», μάλλον ενισχύουμε τη διεθνή εντύπωση ότι η όλη διένεξη πηγάζει από αναχρονιστικές συλλήψεις της εθνικής ταυτότητας σε μια περιοχή με επίμονα εξωδυτικές ιδιομορφίες. Άλλο πράγμα ο επιστημονικός αντίλογος σε μια έρευνα που -σκόπιμα ή όχι- κατέληγε, όπως λέγεται, σε λάθος συμπεράσματα, και άλλο να αντιμετωπίζονται ως εθνικά σημαντικό ζήτημα τα περί συγγένειάς μας με τους Αιθίοπες και να βγαίνουν σε κρατικά κανάλια ολόκληροι καθηγητές κραδαίνοντας τεκμήρια της φυλετικής μας καθαρότητας.

Την προηγούμενη φορά, αναφερόμενος σε διαφωνίες που υπάρχουν για τους Ινδοευρωπαίους και συναφή ζητήματα, ξεχώρισα τους διαφωνούντες του επιστημονικού από τους «διαφωνούντες» του υπερεθνικιστικού χώρου. Δεν αποτελεί ίδια περίπτωση ένας αδαής φανατικός που δεν θέλει να ακούσει τίποτα για μεταναστεύσεις και έξωθεν επιδράσεις με έναν ανθρωπολόγο ή αρχαιολόγο που, από τη δική του ακαδημαϊκή σκοπιά, αμφισβητεί (έστω και με προβληματική κάποτε επιχειρηματολογία) κάποια δεδομένα π.χ. της ιστορικής γλωσσολογίας. Ωστόσο και οι επιστήμονες δεν είναι από σίδερο και δεν στέκονται πάντα, όπως είδαμε, υπεράνω εθνικών παθών και σκοπιμοτήτων. Ενίοτε μάλιστα υποστηρίζουν φανερές ανακρίβειες στα πλαίσια της εξυπηρέτησης του εθνικού συμφέροντος, για να θυμηθούμε τον κ. Τριανταφυλλίδη. Χωρίς να παριστάνω τον ειδικό σε θέματα γενετικής, θα ασχοληθώ με δύο μελέτες που επικαλείται ο συγκεκριμένος καθηγητής - όχι ως κριτική στο περιεχόμενο και τα συμπεράσματά τους, αλλά στον τρόπο που ο ίδιος τα παρουσιάζει και τα «εκλαϊκεύει» για το εγχώριο ακροατήριο.

Η πρώτη μελέτη φαίνεται να είναι εκείνη που αποτέλεσε αφορμή για το άρθρο του Ταχυδρόμου και το αυτοχθονικό παραλήρημα του κ. Γεωργιάδη. Τα ονόματα των επιστημόνων που αναφέρονται (του κ. Τριανταφυλλίδη συμπεριλαμβανομένου) είναι τα ίδια. Βέβαια, το αντικείμενο της έρευνας, σχετικό με μεταναστεύσεις της Νεολιθικής Περιόδου και μεταγενέστερες, δεν έχει σχέση με οποιαδήποτε φάση της Παλαιολιθικής Περιόδου. Αναρωτιέμαι ωστόσο μήπως ο ίδιος ο κ. Τριανταφυλλίδης τα είχε «φουσκώσει» λίγο στη δημοσιογράφο με δηλώσεις του τύπου: «Οι Έλληνες ξεκίνησαν και πήγαν στην Ευρώπη από την Μακεδονία και άλλες περιοχές και μετέφεραν με τον πολιτισμό τους και το DNA τους στη Δυτική Ευρώπη». Αυτό μάλιστα, όπως λέει, είναι το «βασικό συμπέρασμα της έρευνας». Στην πραγματικότητα, οι μοναδικοί Έλληνες για τους οποίους γίνεται λόγος είναι οι Πελοποννήσιοι που αποίκησαν στην Κάτω Ιταλία «σε ιστορικούς χρόνους», κατά τα λεγόμενα του ίδιου του καθηγητή. Δεν χαρακτηρίζονται, ούτε θα μπορούσαν να χαρακτηρίζονται ως «Έλληνες» οι νεολιθικοί νοτιοβαλκανικοί πληθυσμοί που πιθανολογείται ότι κινήθηκαν προς τη Δυτική Ευρώπη, αφού:

1) Δεν ίσχυαν τότε στη Βαλκανική οι μεταγενέστερες εθνοτικές κατηγοριοποιήσεις (Έλληνες, Ιλλυριοί, Θράκες κτλ.). Για την ακρίβεια, είναι αδύνατη οποιαδήποτε εθνοτική ταξινόμηση των τότε κατοίκων, γι’ αυτό και δεν υπάρχουν επιστημονικές αναφορές σε συγκεκριμένους βαλκανικούς «λαούς» ή «φύλα». Δεν είναι καν γνωστές οι βασικές πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των διάφορων ομάδων (οι γλώσσες π.χ. που μιλούσαν).

2) Η απλοομάδα J-M102 του χρωμοσώματoς Y, στην ανίχνευση της οποίας βασίζονται οι διαπιστώσεις των γενετιστών που εξετάζουμε, δεν αποτελεί ελληνική αποκλειστικότητα. Απαντά και σε άλλους σημερινούς Βαλκάνιους. Στους Αλβανούς π.χ. εμφανίζεται σε υπερδιπλάσια συχνότητα (14,3 %) απ’ ό,τι στους Έλληνες (6,5 %). Γιατί λοιπόν να μην υποστηρίξει κάποιος Αλβανός συνάδελφος του κ. Τριανταφυλλίδη ότι ήταν δικοί του ομοεθνείς εκείνοι που μετέδωσαν στη Δύση «το DNA και τον πολιτισμό τους»; Μήπως τότε θα θυμόμασταν τους λόγους για τους οποίους δεν πρέπει να συγχέονται τα γενετικά με τα εθνολογικά δεδομένα;

Βλέπουμε, λοιπόν, με ποιο τρόπο μια ακριβής και προσεγμένη στις διατυπώσεις της επιστημονική μελέτη «ξεχειλώνεται» κατάλληλα (από κάποιον μάλιστα που τη συνυπογράφει) για να χωρέσει τέτοιες ανακρίβειες. Στη συνέχεια, οι ανακρίβειες αναπαράγονται άκριτα (πόσοι θα μπουν στη διαδικασία να ελέγξουν την εγκυρότητα τόσο κολακευτικών εθνικά θέσεων;) και φτάνουμε κάποια στιγμή να ακούμε για Έλληνες μισού εκατομμυρίου και βάλε χρόνων. Από όλα αυτά προκύπτει άραγε κάποιο εθνικό όφελος; Στον διεθνή ακαδημαϊκό χώρο εξυπακούεται ότι δεν περνάνε τέτοια τερτίπια, ενώ είναι αμφίβολο αν θα βρεθεί έστω κάποιος μη ειδικός που θα πειστεί για το εκπολιτιστικό έργο των νεολιθικών «Ελλήνων». Αστήρικτοι ισχυρισμοί, επομένως, αυτού του τύπου προσφέρονται για εσωτερική μόνο κατανάλωση.

Το όνομα του κ. Τριανταφυλλίδη υπάρχει και στη δεύτερη μελέτη που θα εξετάσουμε. Επειδή θα απαιτηθεί ένας μεγαλούτσικος πρόλογος, θα την αφήσω για την επόμενη φορά (σύντομα ελπίζω). Διευκρινίζω, παρεμπιπτόντως, ότι το ιστολόγιο δεν εγκατέλειψε τον γλωσσικό του προσανατολισμό. Καταπιάστηκα με ζητήματα ανθρωπολογίας και γενετικής αφενός γιατί κάποια από αυτά σχετίζονται με την ιστορία της ελληνικής και των ομιλητών της, αφετέρου γιατί θεωρώ απαραίτητο τον αντίλογο και σε ανακρίβειες που εκστομίζουν πιο «επίσημα» χείλη από εκείνα των γνωστών ακραίων. Το σημερινό και το επόμενο σημείωμα αποτελούν, αν δεν κάνω λάθος, την πρώτη απόπειρα κριτικής στις δηλώσεις του κ. Τριανταφυλλίδη – τουλάχιστον στο διαδίκτυο.

----

* Οι γλωσσολόγοι είχαν δυσκολότερο έργο από τους αρχαιολόγους, καθώς το μοναδικό χειροπιαστό στοιχείο για την ελληνικότητα της αρχαίας μακεδονικής ανακαλύφθηκε πρόσφατα. Φυσικά, απαιτείται περισσότερο υλικό για μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα.

Θε,θε,θε και γκούρντι, γκούρντι

2009-01-02T03:53:00.007+02:00

Στους αγγλόφωνους, τουλάχιστον, οι υπόλοιπες γλώσσες δεν ακούγονται μόνο σαν βαρ, βαρ, βαρ...

Καλώς και γνησίως γεγενημένοι

2008-12-13T04:08:00.013+02:00

«Οι Έλληνες είναι αυτόχθονες και όχι Ινδοευρωπαίοι.» «Εδώ και διακόσιες έως πεντακόσιες χιλιάδες χρόνια είμαστε ο ίδιος λαός».

Aντίθετα με ό,τι πιστεύουν κάποιοι σαν τον κ. Άδωνι Γεωργιάδη, δεν σκοντάφτει μόνο στους Ινδοευρωπαίους ο πόθος τους για αυτοχθονίες εκατοντάδων χιλιάδων ετών. Για να διατυπώνει κανείς τέτοιους ισχυρισμούς πρέπει να αγνοεί βασικά πράγματα – όπως ότι ο homo sapiens sapiens έφτασε στην Ευρώπη μόλις πριν από 40.000 χρόνια. Αυτά δεν τα λέει η γλωσσολογία, ούτε είναι γλωσσολογικός ο αντίλογος σε θεωρίες τύπου Πουλιανού (ότι οι Έλληνες, μαζί με όλους τους άλλους λαούς, αποτελούν εξέλιξη ελλαδικών αρχανθρώπων). Επομένως, όσο συγγνωστή κι αν είναι η επιθυμία μερικών συμπατριωτών μας να εκτείνουν το γενεαλογικό τους δέντρο μέχρι τον Ουρανοπίθηκο τον Μακεδονικό και τον Μεσοπίθηκο τον Πεντελικό, θα πρέπει να αντιληφθούν ότι τέτοιες θέσεις δεν βρίσκουν στήριξη σε κανέναν κλάδο της επιστήμης.

Δεν ξέρω αν το δημοσίευμα του Ταχυδρόμου για το οποίο θριαμβολογεί (εδώ και εδώ) ο Γεωργιάδης γράφει πράγματι τόσο χοντρές ανακρίβειες. Η πληροφορία ότι «το γονιδιακό αποτύπωμα των Ελλήνων έχει κατά 67% παλαιολιθική προέλευση» μάλλον σχετίζεται με το συμπέρασμα πρόσφατων γενετικών μελετών ότι «το 80% της γραμμής καταγωγής των σημερινών Ευρωπαίων φτάνει ως την Παλαιολιθική Εποχή» - δηλαδή: «μέχρι τις αρχαιότερες μεταναστεύσεις στην Ευρώπη από τη Μέση Ανατολή και την Kεντρική Ασία». Ο όρος παλαιολιθικός, λοιπόν, αναφέρεται στους πρώτους ανθρώπους που εποίκησαν την Ευρώπη κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική Περίοδο και όχι σε ανθρωπίδες ή ανθρωποειδή της Κατώτερης Παλαιολιθικής (όπως φαντάζεται ο κ. Γεωργιάδης). Από τα ποσοστά, επίσης, προκύπτει ότι οι Έλληνες δεν συγκαταλέγονται στους πιο «παλαιολιθικούς» Ευρωπαίους. Αυτό οφείλεται, όπως εξηγεί η γενετίστρια κ. Αναστασία Κουβάτση, στη μεγαλύτερη επίδραση που είχε στον χώρο μας το τελευταίο από τα τρία κύρια μεταναστευτικά κύματα προς την Ευρώπη, κατά τη Νεολιθική περίοδο. Το αρχαιολογικό υλικό, άλλωστε, μαρτυρεί τη σύνδεση εκείνου του εποικισμού με τη «νεολιθικοποίηση» (εμφάνιση της γεωργίας, της κτηνοτροφίας, της μόνιμης κατοικίας) της Ελλάδας, η οποία ξεκάθαρα εισήχθη - δεν αποτέλεσε εξέλιξη του προγενέστερου (μεσολιθικού) ελλαδικού πολιτισμού. Ανεξάρτητα, δηλαδή, από το τι ισχύει σε σχέση με τους Ινδοευρωπαίους, είναι σαφές ότι και σημαντικοί εποικισμοί υπήρξαν και ισχυρές εξωτερικές επιδράσεις. Η πεποίθηση ορισμένων ότι οι πάντες και τα πάντα στην Ελλάδα εμφανίστηκαν και αναπτύχθηκαν εξαρχής εδώ το μόνο που φανερώνει είναι έλλειψη στοιχειώδους, έστω, ενημέρωσης.

Μήπως, ωστόσο, δεν τεκμηριώνονται επαρκώς μεταγενέστερες πληθυσμιακές μετακινήσεις που θεωρούνται σχετικές με την έλευση και επικράτηση της ελληνικής γλώσσας; Παρακολούθησα μια απροσδόκητη αντιπαράθεση στο Gravity & the Wind (το αρχικό σημείωμα του cyrus αφορούσε το ριάλιτι της κ. Μανωλίδου), όπου ένας σχολιαστής επέμενε ότι η «θεωρία περί καθόδου Ινδοευρωπαίων στην Ελλάδα […] έρχεται σε αντίθεση με τα ανθρωπολογικά δεδομένα». Επικαλέστηκε μια παλιότερη συνέντευξη του ανθρωπολόγου Ξηροτύρη και άρθρα από ένα ιστολόγιο συναφούς θεματολογίας. Από αυτά που λέει ο Ξηροτύρης θα επιλέξω να σταθώ σε εκείνο που διατυπώνει πιο προσεκτικά και μάλλον βρίσκεται πλησιέστερα στην πραγματικότητα: ότι από τη μελέτη ενός περιορισμένου σε όγκο σκελετικού υλικού έχουν προκύψει ενδείξεις μιας συνέχειας. Έστω, λοιπόν, ότι κατά το διάστημα που υπολογίζεται η εμφάνιση των πρώτων ομιλητών της ελληνικής, δεν υπήρξαν θεαματικές αλλαγές (αυτό είναι το περισσότερο που μπορεί να δεχθεί κανείς με βάση κάποια όχι συντριπτικά ανθρωπολογικά στοιχεία) στην πληθυσμιακή σύνθεση του ελλαδικού χώρου. Έρχεται αυτό σε αντίθεση με την υπόθεση ότι τότε εισάγεται και αρχίζει να επικρατεί μια διαφορετική γλώσσα; Ας δούμε ένα-δύο συναφή παραδείγματα:

- Πρόσφατες μελέτες συμπεραίνουν γενετική συνέχεια στην Ιβηρική χερσόνησο από τους προρωμαϊκούς χρόνους. Γνωρίζοντας ότι πριν τη ρωμαϊκή περίοδο δεν υπήρχαν εκεί λατινογενείς γλώσσες, θα μιλήσουμε τάχα για αντίθεση γλωσσολογικών και γενετικών δεδομένων; Ισχυρίζεται κανείς Ισπανός ή Πορτογάλος ότι οι γλώσσες τους δεν προέρχονται από τα λατινικά επειδή η γενετική αποδεικνύει την αυτοχθονία των λαών τους;

- Άλλοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι οι Τούρκοι προέρχονται κατά βάση από αυτόχθονες πληθυσμούς της Μικράς Ασίας. Μόλις το 10-15 % από αυτούς, σύμφωνα με τον ανθρωπολόγο Timuçin Binder*, έχουν κεντροασιατική καταγωγή. Άραγε, σε περίπτωση που ο Τούρκος καθηγητής έχει δίκιο για τα χιλιάδες χρόνια αυτοχθονίας των κατοίκων της Ανατολίας, θα αποδειχθεί εσφαλμένη η πληροφορία ότι η τουρκική άρχισε να μιλιέται εκεί μόλις μετά τον ενδέκατο αιώνα;

Θα μπορούσα να αναφέρω αρκετά ακόμη παραδείγματα (και οι Σλάβοι π.χ. των Βαλκανίων θεωρούνται σε σημαντικό βαθμό απόγονοι τοπικών, προσλαβικών πληθυσμών). Από πού, λοιπόν, προκύπτει ότι η γενετική συνέχεια συνεπάγεται και γλωσσική συνέχεια; Είδαμε παραπάνω σαφείς περιπτώσεις γλωσσικού θανάτου όπου οι φυσικοί ομιλητές των εξαφανισμένων γλωσσών (σύμφωνα με τις συγκεκριμένες μελέτες, τουλάχιστον) όχι μόνο δεν χάθηκαν μαζί τους, αλλά αποτέλεσαν και το μεγαλύτερο μέρος των ομιλητών των γλωσσών που τις αντικατέστησαν. Αν αποδεικνύουν κάτι αυτά τα ευρήματα είναι ακριβώς ότι η αλλαγή γλώσσας δεν προϋποθέτει απαραίτητα ριζικές πληθυσμιακές και, ακόμη περισσότερο, ανθρωπολογικές μεταβολές.

Συνέβη, λοιπόν, κάτι ανάλογο με την επικράτηση της ελληνικής στην περιοχή μας; Σίγουρα, πάντως, είναι πιθανότερη αυτή η εκδοχή από εκείνη που παρουσιάζει ο Ξηροτύρης. Ερχόμαστε εδώ στο βασικό ερώτημα, ποιες είναι οι εναλλακτικές λύσεις που προτείνουν όσοι αμφισβητούν τις κρατούσες απόψεις για την προέλευση της ελληνικής γλώσσας (ή άλλων ινδοευρωπαϊκών γλωσσών). Καμία αντίρρηση να λάβουν υπόψη οι γλωσσολόγοι τα ανθρωπολογικά, γενετικά, αρχαιολογικά κτλ. δεδομένα, αλλά δεν μπορεί να τους ζητείται να απορρίψουν τα δεδομένα της δικής τους επιστήμης χάριν εξεζητημένων θεωριών, οι οποίες απλώς έρχονται βολικές σε ειδικούς άλλων κλάδων. Ο Ξηροτύρης φτάνει να παρουσιάζει ως πόρισμα της «σύγχρονης γλωσσολογικής επιστήμης» την «κοινή καταγωγή όλων των γλωσσών του πλανήτη»! Στην πραγματικότητα, καμία θεωρία για υπεροικογένειες γλωσσών (της νοστρατικής συμπεριλαμβανομένης) δεν έχει σήμερα άξια λόγου γλωσσολογική υποστήριξη. Το ζήτημα, βέβαια, της ινδοευρωπαϊκής κοιτίδας παραμένει ανοιχτό, αλλά όσα από τα προτεινόμενα μοντέλα την τοποθετούν πιο πίσω από την πέμπτη χιλιετία π.Χ. εμφανίζουν σοβαρά προβλήματα ως προς το γλωσσικό τους μέρος: μικρότερες από τις αναμενόμενες, για τόσο μεγάλο διάστημα, διαφορές μεταξύ των θυγατρικών γλωσσών, κοινής ρίζας λέξεις (όπως οι σχετικές με τροχοφόρα οχήματα) που η παρουσία τους δεν δικαιολογείται νωρίτερα από ένα χρονικό σημείο, κοινά γραμματικά γνωρίσματα που, επίσης, θεωρούνται μεταγενέστερες εξελίξεις κ.α.

Θα χρειαστεί να συνεχίσω. Περιττεύει, ελπίζω, η διευκρίνιση ότι δεν βάζω τον Ξηροτύρη στο ίδιο σακί με τους διάφορους διασκεδαστές του υπερελληνοκεντρικού χώρου. Ο ίδιος έχει επισημάνει και επικρίνει τέτοια φαινόμενα.

* Τη συνέντευξη τη μετέφρασε από τα τουρκικά, όπως μπορείτε να δείτε, ο κ. Σάββας Καλεντερίδης. Κατόπιν αναδημοσιεύτηκε σε αρκετούς εθνικιστικούς ιστότοπους, μάλλον με το σκεπτικό ότι ενισχύει την υπόθεση περί ελληνικής καταγωγής μεγάλου μέρους των Τούρκων. Ωστόσο, ο Μπιντέρ μιλάει για 40.000 χρόνια αυτοχθονίας (όχι μόνο για προτουρκικούς, δηλαδή, αλλά και προελληνικούς πληθυσμούς) και ξεκαθαρίζει ότι "η γενετική έρευνα δεν έχει την έννοια της εθνολογικής έρευνας". Θα σταθώ στην εθνοκεντρική ανάγνωση και παρουσίαση τέτοιων επιστημονικών απόψεων στο επόμενο σημείωμα.

-----

Προσθήκη: Με αφορμή αυτό το σχόλιο του κ. Σαραντάκου, ας μου επιτραπεί να επισημάνω άλλη μια διαστρέβλωση (άσχετη με τα πρόσφατα θλιβερά γεγονότα, αλλά σχετική με το θέμα του σημειώματός μου) χωρίου του Ισοκράτη. Προσέξτε, προς το τέλος του βίντεο, με τι θράσος παρουσιάζεται ο αρχαίος ρήτορας να μιλάει δήθεν για την αυτοχθονία των Ελλήνων. Στην πραγματικότητα, υποστηρίζει ότι μόνο οι Αθηναίοι, από όλους τους Έλληνες, δικαιούνται να αποκαλούνται αυτόχθονες. Κανένα πρόβλημα, ωστόσο, χάρη στη δραστική "επέμβαση" της κ. Τζιροπούλου και του κ. Γεωργιάδη. (Το ωραίο είναι ότι το συγκεκριμένο απόσπασμα κυκλοφορεί και αδιαστρέβλωτο στο διαδίκτυο από ανυποψίαστους που δεν γνωρίζουν καλά αρχαία ελληνικά: "μόνοις γαρ ημίν των Ελλήνων την αυτήν τροφόν και πατρίδα και μητέρα καλέσαι προσήκει." Δεν διδάσκει η κ. Τζιροπούλου τη γενική διαιρετική στους μαθητές της Ελληνικής Αγωγής;)

Κατόπιν λογοκρισίας

2008-08-20T19:57:00.002+03:00

Επειδή δεν βλέπω να δημοσιεύει ο Καλλίμαχος το σχόλιο που του έγραψα, εδώ (κάντε κλικ στην εικόνα για μεγέθυνση) μπορεί να βρει κανείς ολόκληρο το άρθρο του δημοσιογράφου Ηλία Μπαζίνα, το οποίο ο ίδιος παραθέτει τελείως παραποιημένο. Ο μεν Μπαζίνας επικρίνει κάποιους "απίστευτης μωρίας Έλληνες" (ελληνοπερδείς τους έχει αποκαλέσει άλλοτε), που χαλούν την ιστορικά θετική εικόνα της Ελλάδας με το να προσπαθούν να "μπουρδουκλώσουν, να μανουριάσουν, να κατακράξουν την επιστήμη της Ιστορίας". Ο δε Καλλίμαχος, με μια κατά το δοκούν συρραφή μερικών αποσπασμάτων, μετέτρεψε την κριτική του αρθρογράφου σε εθνικιστικό κάλεσμα προς εκείνους ακριβώς που επικρίνει! Όχι πως προκαλούν έκπληξη πια κάτι τέτοια, αλλά υποτίθεται ότι τον Μπαζίνα (ξεχωριστή, πράγματι, περίπτωση δημοσιογράφου και ανθρώπου) ο συγκεκριμένος τον έχει και σε εκτίμηση.

Ο μαγικός κόσμος της Ελληνικής Γλώσσας

2008-07-27T01:07:00.026+03:00

Επίσης, το δεύτερο και τρίτο μέρος (ελπίζω να ανέβουν και τα υπόλοιπα).

Με τη βοήθεια ιδιοφυών ερευνητών, ο -μη εθνικιστής, μη πατριδοκάπηλος, μη ελληναράς- δημοσιογράφος Κώστας Χαρδαβέλλας αποκαλύπτει "τα μυστικά και τους μυστικούς κώδικες" της ελληνικής γλώσσας. Όπως πειστικά υποστηρίζει, οι αρχαίοι μας πρόγονοι "ένιωσαν τους κραδασμούς των ήχων της φύσης και παρήγαγαν λέξεις". Οι κραδασμοί αυτοί, όπως έχουν περάσει στην ελληνική, "επηρεάζουν τη σωματική και την ψυχική μας υγεία" τόσο ώστε "όταν τη μιλάμε σωστά μπορεί να έχουμε ακόμη και θεραπευτικές παρενέργειες, δηλαδή να μας θεραπεύει ορισμένες ασθένειες". Μάθετε για "τα μηνύματα που κρύβουν τα ελληνικά γράμματα", για τα καρύδια, τις κάρες και τις αμέτρητες άλλες λέξεις που ετυμολογούνται από το "ΚΡΑΤΣΣΣ!" των συγκρουόμενων κεράτων των τράγων και άλλες θαυμαστές πληροφορίες για την "ασύλληπτης νοημοσύνης ελληνική γλώσσα".

Προλογίζει, από την καρδιά του Αιγαίου, o γόνος της ελληνικής (αλς, αλς) θαλάσσης, βουλευτής και ΝεοΥορκέζος Άδωνις Γεωργιάδης. Δείτε τα βίντεο και διαπιστώστε οι ίδιοι την ευεργετική επίδραση της ελληνικής γλώσσας - ου μην αλλά και εκείνη του παρατεταμένου γέλιου.

-----
Προσθήκη: Ανέβηκαν και το τέταρτο, πέμπτο και έκτο μέρος της εκπομπής (εφάμιλλα των προηγούμενων). Εκτός από την εμπεριστατωμένη ανάλυση της κ. Τζιροπούλου για τη μουσική και θεραπευτική φύση των ελληνικών, αξιοσημείωτη είναι η αυθεντικότατη (πέραν πάσης αμφιβολίας) συνομιλία μεταξύ δύο σύγχρονων νέων, όπως την κατέγραψε πιστότατα (πέραν πάσης αμφιβολίας) ο εγκυρότατος κ. Χαρδαβέλλας.

Επτωχεύσαμεν;

2008-07-06T10:19:00.011+03:00

«Δεν έχουν πληροφορηθεί [οι αρμόδιοι της εκπαίδευσης] από στατιστικές εμπεριστατωμένες μελέτες με ευρωπαϊκά κριτήρια και πανευρωπαϊκή δειγματοληψία ότι οι ελληνόπαιδες βρίσκονται στον πάτο απ΄ όλες τις ευρωπαϊκές χώρες της Ε.Ε. όσον αφορά την κατανόηση κειμένου;»

Υποθέτω ότι ο κ. Γεωργουσόπουλος αναφέρεται (εδώ και, πιο πρόσφατα, εδώ) στο πρόγραμμα PISA του ΟΟΣΑ. Με αυτό επιχειρείται η αξιολόγηση του αναγνωστικού, μαθηματικού και επιστημονικού γραμματισμού των 15χρονων μαθητών που συμμετέχουν. Αν και είναι αλήθεια ότι οι επιδόσεις των Ελλήνων σε αυτά τα τεστ δεν ικανοποιούν, παρόμοια είναι η κατάσταση σε άλλες χώρες (ιδίως του ευρωπαϊκού νότου). Εδώ, ωστόσο, θέλω να σταθώ στην ερμηνεία του κ. Γεωργουσόπουλου, ο οποίος εντοπίζει το πρόβλημα στα «πάμφτωχα ελληνικά» των νέων. Χωρίς να μπαίνω στη γενικότερη συζήτηση περί γλωσσικής πενίας κτλ., θεωρώ ότι έρευνες σαν τη συγκεκριμένη δεν προσφέρονται για τέτοια συμπεράσματα.

Καταρχάς, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς, τα κείμενα που δίνονται στους συμμετέχοντες δεν είναι μόνο «πεζά τρέχοντα και άρθρα εφημερίδος», αλλά και γραφικές παραστάσεις, πίνακες και διαγράμματα. Αυτά είναι τα λεγόμενα ασυνεχή κείμενα (non-continuous texts) και από την έρευνα προκύπτει ότι είναι εκείνα στα οποία οι Έλληνες κυρίως υστερούν. Όπως σημειώνεται εδώ (σελ. 97), στα συνεχή κείμενα οι επιδόσεις τους βρίσκονται ένα επίπεδο πιο πάνω. Να, λοιπόν, ένα αξιοσημείωτο δεδομένο - οι 15χρονοι στην Ελλάδα δυσκολεύονται περισσότερο να καταλάβουν ένα γράφημα παρά ένα κανονικό κείμενο. Αυτό οφείλεται, άραγε, σε ανεπαρκή γνώση της Νέας Ελληνικής; Φταίνε τα φτωχά μου ελληνικά αν δυσκολεύομαι να διαβάσω π.χ. έναν χάρτη, ή μήπως η έλλειψη εξοικείωσης με τέτοιες -ειδικής δομής- κειμενικές μορφές; Είναι προφανές ότι αρκετές από τις δεξιότητες που καλύπτει ο όρος αναγνωστικός γραμματισμός (reading literacy) έχουν ελάχιστη σχέση με ό,τι επιδοκιμάζεται, συνήθως, ως «καλά ελληνικά».Το πλούσιο λεξιλόγιο π.χ. που τυχόν διαθέτει κανείς πώς θα μπορούσε να του φανεί χρήσιμο σε περιπτώσεις όπως οι παραπάνω;

Οι Έλληνες μαθητές, σύμφωνα με την έρευνα (σελ. 91 στο προηγούμενο pdf), υστερούν επίσης στην ανάκτηση πληροφοριών (information retrieval), ενώ καλύτερα αποδίδουν όταν καλούνται να στοχαστούν (reflect) πάνω στο κείμενο. Τους είναι πιο δύσκολο, δηλαδή, να αντλήσουν πληροφορίες από το κείμενο, απ’ ό,τι να τις επεξεργαστούν. Βλέπουμε (σελ. 4) τη σχέση μεταξύ αυτής και της προηγούμενης διαπίστωσης, αφού πρόκειται για κάτι που συνήθως ισχύει για όσους τα πηγαίνουν λιγότερο καλά με τα ασυνεχή κείμενα. Αν αναρωτηθούμε, τώρα, πώς μπορούν να βελτιωθούν σε αυτή την περίπτωση τα πράγματα, θα προσέξουμε (σελ. 87) ότι προτείνεται η διδακτική έμφαση στην αναγνωστική ακρίβεια (accuracy in reading) και σε δεξιότητες σχετικές με την αναζήτηση πληροφοριών (search skills). Έχουν αυτά κάποια σχέση με τα εικαζόμενα «φτωχά ελληνικά» των νέων; Το πρόβλημα, σύμφωνα με τη συγκεκριμένη επιστημονική ερμηνεία, δεν έγκειται στις όποιες λεξιλογικές ελλείψεις των μαθητών, αλλά στο γεγονός ότι δεν έχουν μάθει να διαβάζουν αρκετά προσεχτικά και να ψάχνουν μέσα στο κείμενο. Πού κολλάει, επομένως, η συζήτηση για το ψεγάδι, τις ροπές και τα υπόλοιπα;

Γενικά, ο τρόπος που προσεγγίζει το ζήτημα ο κ. Γεωργουσόπουλος μοιάζει υπερβολικά «δημοσιογραφικός». Έτσι, εκτός από την άστοχη σύγκριση των αποτελεσμάτων τής εν λόγω έρευνας με εκείνα των εξετάσεων στη Νεοελληνική Γλώσσα (αρκεί μια ματιά στο περιεχόμενο της κάθε εξέτασης για να καταλάβεις ότι πρόκειται για πολύ διαφορετικά πράγματα), ανακατεύει μαζί με όλα αυτά και τις επιδόσεις των μαθητών στα αρχαία ελληνικά, τα λατινικά και τα αγγλικά. Από το γεγονός π.χ. ότι αυξήθηκαν φέτος οι αριστούχοι στα αρχαία και τα λατινικά, βγάζει (χαριτολογώντας;) το συμπέρασμα ότι οι απόφοιτοι λυκείου μπορούν να εκφραστούν καλύτερα έτσι, παρά στα νέα ελληνικά. Το ίδιο λέει και για τα αγγλικά - στα οποία, παρεμπιπτόντως, πατώνουμε πράγματι! (Μια παλιότερη συζήτηση για την ελληνική αποτυχία στο «προφίσιενσι» και τις άλλες –ακριβοπληρωμένες- εξετάσεις του Βρετανικού Συμβουλίου, μπορείτε να βρείτε εδώ.) Το βέβαιο είναι ότι προγράμματα όπως το PISA στοχεύουν αλλού και όχι στην ενίσχυση της επιπόλαιης γλωσσικής κινδυνολογίας.

Γιατί ΟΛΚΕ και όχι ΟΚΕ;

2008-05-10T07:39:00.014+03:00

Ας μη σχολιάσουμε και εδώ τα ασφαλιστικά μέτρα που ζητήθηκαν κατά της Ομοφυλοφιλικής και Λεσβιακής Κοινότητας Ελλάδας. Ένα γλωσσικό ερώτημα, ωστόσο, είναι τι εξυπηρετεί η παρουσία της επίμαχης λέξης στην ονομασία, αφού ομοφυλοφιλία, ομοφυλοφιλικός, ομοφυλόφιλος -η είναι όροι που αναφέρονται και στα δύο φύλα. Η ίδια η ΟΛΚΕ, απ’ ό,τι είδα στο Google, είναι η πρώην ΠΟΠ (Πρωτοβουλία Ομοφυλόφιλων Πολιτών) και όχι ΠΟΛΠ (Πρωτοβουλία Ομοφυλόφιλων και Λεσβιών Πολιτών). Γενικότερα, με αυτή την εξαίρεση, αναφορά σε λεσβίες φαίνεται να γίνεται σε ονομασίες γυναικείων, αποκλειστικά, οργανώσεων (π.χ. Ομάδα Λεσβιών Αθήνας).

Θεωρώ πιθανή εδώ κάποια επίδραση των αγγλικών gay και lesbian. Υπάρχει, βέβαια, και το homosexual στα αγγλικά, αλλά εκτός του ότι ακούγεται πολύ τεχνικό σαν λέξη, έχει μια αρνητική χροιά (επειδή, αρχικά, αποτελούσε ιατρικό όρο για κάτι που θεωρούταν πάθηση) που το ελληνικό του αντίστοιχο δεν έχει. Έτσι, οι λέξεις gay και lesbian είναι οι πιο ασφαλείς σήμερα στα αγγλικά.

Στην Ελλάδα, σε ανεπίσημα επίπεδα της χρήσης, συνηθίζεται αρκετά πλέον η λέξη γκέι για τους άντρες. Ο λόγος είναι ότι άλλες λέξεις θεωρούνται, λιγότερο ή περισσότερο, προσβλητικές. Απουσιάζει, ωστόσο, κάποιος ελληνικός μονολεκτικός όρος (όπως το λεσβία για τις ομοφυλόφιλες) , οπότε το gay μόνο ως ομοφυλόφιλος άντρας μπορεί να αποδοθεί. Συνεπώς, το σκέτο "ομοφυλοφιλική κοινότητα" σημαίνει κοινότητα ανδρών και γυναικών ομοφυλοφίλων - ό,τι δηλώνεται στα αγγλικά ως "gay and lesbian community". Με το να περιορίζεται η σημασία του ομοφυλοφιλικός για να αντιστοιχεί μεταφραστικά στο gay απλώς προκαλείται σύγχυση.

----

Άσχετη προσθήκη:

Ομολογουμένως, χαμογέλασα διαβάζοντας στα σημερινά Νέα τη μυστική έκθεση της CIA. Πού είναι το αστείο; Ότι η ελληνική της μετάφραση (τωρινή, της εφημερίδας) καθαρεύει ελαφρώς. Δεν εννοώ ότι «νεοκαθαρεύει», αλλά ότι περιέχει σκόπιμα τύπους όπως βασιλεύς, εις θέσιν, εζήτησε, εδήλωσε, το σύνολον, ευρίσκεται και μερικούς ακόμα. Προφανώς, η συγκεκριμένη τεχνική χρησιμοποιήθηκε για να δοθεί «άρωμα» δεκαετίας του '60. Αλλά μόνο στην Ελλάδα υπήρχε τότε η καθαρεύουσα. Εκτός αν υπάρχει υπαινιγμός για ανάμειξη της CIA και στο Γλωσσικό Ζήτημα. ;)

Γλωσσικές φάσεις

2008-04-05T19:32:00.023+03:00

Ξανακοίταζα αυτές τις μέρες τις «Συμβάσεις που ακολουθούνται στην ετυμολογία» του Λεξικού Τριανταφυλλίδη. Το άρθρο το έχει γράψει ο καθηγητής Πετρούνιας, ο οποίος φέρνει κάπου για παράδειγμα το θέατρο και συγγενικές του λέξεις. Μου τράβηξε την προσοχή η λέξη θεατρώνης. Aν και αναφέρεται ως λόγιο δάνειο από την ελληνιστική κοινή, ήμουν αρκετά σίγουρος ότι την είχα συναντήσει σε παλιότερο κείμενο.

Καταρχάς, όπως διαπίστωσα μέσω του Thesaurus Linguae Graecae, πρόκειται για λέξη άπαξ, απαντά δηλ. μόνο μια φορά στην αρχαία, ελληνιστική και μεσαιωνική γραμματεία. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι σπάνιζε σαν λέξη - μπορεί απλώς να δείχνει την αδιαφορία των συγγραφέων για ένα τέτοιο επάγγελμα. (Tο ίδιο ισχύει, άλλωστε, και για το συνώνυμο θεατροπώλης.) Δεν αποκλείεται, επίσης, να βρίσκεται και σε κείμενα εκτός της κύριας γραμματείας (ιδιωτικές επιστολές, συμβόλαια κτλ.). Εκτός, όμως, του ότι θεωρώ αμφίβολη τη λεξικογραφική αξιοποίηση αυτού του υλικού, είναι απίθανο ένα λόγιο δάνειο να προέρχεται από τέτοιες δυσπρόσιτες και φιλολογικά αδιάφορες πηγές (άγνωστες άλλωστε, εν πολλοίς, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα). Οπότε το θεατρώνης πιθανότατα αλιεύθηκε από το μοναδικό γνωστό κείμενο στο οποίο απαντά: τους «Χαρακτήρες» του Θεόφραστου.

Είναι σαφής, λοιπόν, η παρουσία της λέξης (για την ακρίβεια, του τύπου θεατρώναι στον Χαρακτήρα του αισχροκερδούς), σε κείμενο που χρονολογείται στο 319 π.Χ. Ο Πετρούνιας γράφει στην αρχή του άρθρου του ότι η ελληνιστική κοινή είναι «η γλώσσα που διαμορφώθηκε περίπου από τον 4ο προς τον 3ο αιώνα π.Χ μέχρι τον 4ο με 5ο αιώνα μ.Χ, και που από άποψη πολιτικής ιστορίας αντιστοιχεί στην εποχή των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου και τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία.» Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι την επομένη του θανάτου του Αλεξάνδρου άρχισαν κιόλας να μιλούν «ελληνιστικά». Απλώς, σε εκείνη περίπου την περίοδο τοποθετείται η αφετηρία των αλλαγών που οδήγησαν (όχι από τη μια μέρα στην άλλη, προφανώς) στη συγκεκριμένη γλωσσική μορφή. Όταν διαβάζεις, λοιπόν, ότι η τάδε λέξη είναι ελληνιστική, δύσκολα πηγαίνει το μυαλό σου στην Αθήνα του 4ου π.Χ. αιώνα.

Στέκομαι στο συγκεκριμένο παράδειγμα επειδή είναι ενδεικτικό κάποιων λεξικογραφικών αδυναμιών που εξακολουθούν να υπάρχουν - παρά την αξιέπαινη εργασία επιστημόνων όπως ο Ε. Πετρούνιας. Έτσι, χωρίς να παραβλέπουμε την ανάγκη αναφοράς στις διάφορες φάσεις της ελληνικής γλώσσας κατά την ετυμολόγηση, ας μην παραγνωρίζουμε και τα προβλήματα που δημιουργεί η χρήση άκαμπτων χρονολογικών κριτηρίων. Αν δηλαδή το θεατρώνης απαντούσε σε κείμενο γραμμένο λίγες δεκαετίες νωρίτερα (κάτι που θα μπορούσε να είχε συμβεί, αφού λογικά θα υπήρχε στη χρήση και τότε) θα λέγαμε ότι είναι λέξη της αρχαίας ελληνικής; Ενώ τώρα τη θεωρούμε λέξη της ελληνιστικής κοινής έστω κι αν, στην πραγματικότητα, δεν απαντά σε κανένα έργο της ελληνιστικής γραμματείας;

Στο λεξικό Μπαμπινιώτη, αν αναρωτιέται κανείς, η λέξη χαρακτηρίζεται μεταγενέστερη. ;)

Η Γλώσσα είναι η μάνα μου...

2008-01-26T20:47:00.000+02:00

... ο πατέρας μου, ο άντρας μου, ο αδερφός μου, η αδερφή μου, η πόρνη μου, η μετρέσα μου, η ταμίας που μου χτυπάει τα ψώνια στο σούπερ μάρκετ.

Η Γλώσσα είναι ένα δωρεάν δείγμα καθαριστικού υγρού με άρωμα λεμόνι ή ένα εύχρηστο μαντηλάκι μιας χρήσης.

Η Γλώσσα είναι η ανάσα του Θεού.

Η Γλώσσα είναι οι δροσοσταλίδες πάνω σε ένα φρέσκο μήλο.

Είναι η απαλή βροχή από σκόνη που βλέπεις να πέφτει μέσα σε μια δέσμη από πρωινό φως, καθώς τραβάς από το παλιό ράφι της βιβλιοθήκης ένα μισοξεχασμένο βιβλίο ερωτικών απομνημονευμάτων.

Η Γλώσσα είναι το τρίξιμο μιας σκάλας.

Είναι ένα σπίρτο που τσιτσιρίζει καθώς το κρατάς πάνω στο παγωμένο τζάμι.

Είναι η θολή ανάμνηση ενός παιδικού πάρτι γενεθλίων.

Είναι το ζεστό, υγρό, όλο εμπιστοσύνη άγγιγμα μιας ξέχειλης μωρουδιακής πάνας.

Το κουφάρι ενός απανθρακωμένου τανκ.

Η βάση ενός γρανιτένιου ογκόλιθου.

Οι τρίχες που αρχίζουν να φυτρώνουν στο πανωχείλι ενός κοριτσιού από τη Μεσόγειο.

Αραχνιές που πριν από καιρό πέρασε από πάνω τους μια παλιά γαλότσα.

Υ.Γ. Ας μου συγχωρεθεί το δεύτερο συνεχόμενο βιντεάκι, αλλά μου άρεσε περισσότερο και από το προηγούμενο. Μετέφρασα μόνο το τελευταίο μέρος του σκετς (όσοι ασχολούνται, ιδίως, με τα γλωσσολογικά νομίζω ότι θα βρουν απολαυστικό και το υπόλοιπο).

Το τελικόν πλήγμα κατά των Φοινικιστών

2007-12-29T01:46:00.000+02:00

"Μόνο αυτό αρκεί να ανατρέψει τη θεωρία ότι εμείς αντιγράψαμε το αλφάβητο από τους Φοίνικες".

Υ.Γ. Μία μικρή διόρθωση μόνο (χωρίς να θέλω να αμφισβητήσω τις γνώσεις του -απολαυστικού πάντοτε- κ. Πλεύρη): Το "άλεφ" δεν προφερόταν "s" στα φοινικικά...

Για την Αμαλία

2007-06-01T19:06:00.000+03:00

Σε μια εποχή που ο λαϊκίστικος καταγγελτισμός κυριαρχεί στα ΜΜΕ και που το να τα λέει κανείς "έξω από τα δόντια" φαίνεται πια να προϋποθέτει όχι τόσο έλλειψη φόβου, όσο σοβαρότητας, μένεις εμβρόντητος στο ξαφνικό άκουσμα μιας τόσο γνήσιας, καθαρής και θαρραλέας φωνής. Τουλάχιστον, πρόλαβε η Αμαλία να δει τον αντίκτυπο που είχαν τα γραπτά της και να εισπράξει λίγο από τον θαυμασμό και την αγάπη που της άξιζαν.

Συμπληρώσαμε πεντάδα

2007-03-04T09:26:00.000+02:00

Ευχαριστώ τον Τέττιγα για την πρόσκληση. Δεν έχω να προσκαλέσω άλλους εγώ, αφού στο γλωσσοχώρι είμαστε μάλλον ιστολογικώς ακοινώνητοι. ;)

1. Τυφλή εμπιστοσύνη σε λεξικό δεν ξανάδειξα από τότε που προσπάθησα ανεπιτυχώς, σε κάποια από τις μεσαίες τάξεις του δημοτικού, να πείσω τον δάσκαλο και τους ξεκαρδισμένους συμμαθητές ότι μόνο ο τύπος παντούφλα ήταν σωστός, ενώ το παντόφλα (που λέγαμε όλοι τότε) λάθος, μιας και δεν το ανέφερε το "ορθογραφικό-ερμηνευτικό" που είχα.

2. Στη διάρκεια της εφηβείας μου είχα περάσει κι εγώ, όπως ο Τέττιξ, μία φάση μεταφυσικών αντιλήψεων γύρω από την ελληνική γλώσσα. Θυμάμαι πόσο είχα ενθουσιαστεί όταν είδα σε μία ιατρική εγκυκλοπαίδεια ότι η γυναικεία μήτρα μοιάζει, κάπως, με ανάποδο δέλτα. «Δελφύς ίσον το φύον δέλτα!», ανέκραξα.

3. Επειδή στο σχολείο είχα κερδίσει χρόνο, ήμουν ο νεότερος στην τάξη μέχρι και την αποφοίτησή μου από το λύκειο. Στο πανεπιστήμιο, επίσης, ήμουν από τους πιο μικρούς. Μεγάλωσα απότομα στον στρατό, όπου βρέθηκα να συναναστρέφομαι παιδιά που περνούσα μέχρι και πέντε χρόνια. Περισσότερο άβολα είχα αισθανθεί όταν χρειάστηκε να διαβεβαιώσω έναν-δύο (κάπως πιο ψαρωμένους) από αυτούς ότι ο πληθυντικός δεν ήταν απαραίτητος όταν μου απηύθυναν τον λόγο.

4. Από παιχνίδια, στον υπολογιστή μου έχω εγκατεστημένο μόνο ένα ποδοσφαιράκι, το οποίο «τιμώ» καμιά φορά. Όπως έχω διαδικτυακώς διαπιστώσει, το ίδιο παιχνίδι αποτελεί αγαπημένη ασχολία για σοβαρούς επαγγελματίες και καθ’ όλα σεβαστούς οικογενειάρχες από όλη την Ευρώπη. Όχι ότι τους είναι πάντοτε εύκολο: ένας Γάλλος με ενημέρωσε, τις προάλλες, ότι έπρεπε να εγκαταλείψει τον αγώνα μας επειδή ο γιος του είχε αρχίσει να κλαίει. «Πες του ότι θα τον αφήσεις να παίξει αργότερα», του έγραψα - αλλά είχε αποσυνδεθεί ήδη.

5. Μιας και πιάσαμε τα ποδοσφαιρικά, στο μοναδικό δεκατριάρι τής ζωής μου είχα παίξει «στάνταρ άσσο» αγώνα που η Ελλάδα ήταν φιλοξενούμενη. Ίσως ακούγεται άσχημα αυτό, αλλά εκείνη την εποχή (κάμποσα χρόνια πριν την κατάκτηση του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος) μόνο τέτοιες χαρές θα μπορούσε να περιμένει κανείς από την εθνική μας.

Χωρίς νι και σίγμα

2007-01-18T01:05:00.000+02:00

«Κανένας πια δεν εργάζεται, όλοι δουλεύουν, κανείς δεν ερευνά, αναζητεί, διερευνά, καταζητεί, όλοι ψάχνουν, κανείς δεν συλλαμβάνεται πλέον, αλλά μόνο πιάνεται, κανένας δεν θέτει το πρόβλημα, αλλά μόνο το βάζει, δεν υπάρχει πια συμμετοχή γονέων παρά μόνο γονιών, τα παιδιά δεν πηγαίνουν σε σχολείο αλλά μόνο σε σχολειό, τίποτα πλέον δεν είναι επιτυχημένο αλλά μόνο πετυχημένο, κι ούτε υπάρχουν υψηλές τιμές, επιδιώξεις κτλ. αλλά μόνο ψηλές.»

Το απόσπασμα είναι από κείμενο που γράφτηκε στα μέσα της δεκαετίας του ‘80 και ο τρόπος που παρουσιάζεται εδώ σίγουρα αδικεί τον συντάκτη του, Γιάννη Καλιόρη. Στα βιβλία του βρίσκει κανείς άλλες –καίριες- γλωσσικές παρατηρήσεις, με τις οποίες ο χρόνος φάνηκε σαφώς φιλικότερος. Εκείνη την περίοδο, άλλωστε, υπήρχε όντως μία τάση για γλωσσικές υπερβολές σαν αυτές που αναφέρει. Παρόλα αυτά, δικαιολογημένα θα διέκρινε κανείς μία υπερβολή και στην ίδια την περιγραφή του. Δεν φαίνεται πιθανό, λέξεις όπως συλλαμβάνομαι, θέτω, ερευνώ κ.α., που χρησιμοποιούνται ευρέως σήμερα, ή τύποι λέξεων όπως σχολείο ή υψηλός (με τη μεταφορική σημασία του), οι οποίοι επικρατούν πλέον συντριπτικά, να ήταν υπό εξαφάνιση πριν από είκοσι χρόνια. Ακόμα κι αν υπήρξε τότε μία συνειδητή προσπάθεια περιορισμού των «λόγιων» στοιχείων της γλώσσας, από τα αποτελέσματά της συμπεραίνουμε ότι δεν είχε τις τεράστιες διαστάσεις που της απέδιδε ο Καλιόρης.

Ως «πολεμικά δοκίμια» χαρακτήριζε τα κείμενά του για τη γλώσσα ο τελευταίος - πολεμικές είναι βέβαια, σε μεγάλο βαθμό, και οι γλωσσικές επιφυλλίδες του Γιάννη Χάρη, από το αντίπαλο «στρατόπεδο». Και θεωρώ ότι κανείς από τους δύο δεν αποφεύγει απόλυτα τις παγίδες που κρύβει μία, ορισμένων αφετηριών και στόχων, πολεμική. Εκτός του ότι υπερβάλλουν σαφώς στις περιγραφές τους, αμφότεροι υποτιμούν και υποβαθμίζουν τις μη ιδεολογικές παραμέτρους της γλωσσικής χρήσης: μακροπρόθεσμα, όπως έχει αποδειχθεί στην πράξη, η ίδια η γλώσσα θέτει όρια και φραγμούς στις όποιες ιδεολογικές τάσεις εκδηλώνονται εντός της. Είναι απίθανο να «περάσει», τελικά, κάτι που εναντιώνεται έντονα στο γλωσσικό αισθητήριο. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν δικαιολογείται και η κινδυνολογική χροιά που προσλαμβάνουν συχνά τα γραφόμενα των Χάρη και Καλιόρη: σε κάτι άσχημο, ισχυρίζονται, θα οδηγήσουν οι καταγγελλόμενες τάσεις αν δεν αντιμετωπιστούν, κάποια ανεπιθύμητα -ή και καταστροφικά- αποτελέσματα θα επιφέρουν. Για διαφορετικούς λόγους ο καθένας, θεωρούν ότι η γλώσσα κινδυνεύει.

Η βασική, όμως, αδυναμία αυτού του είδους της κριτικής είναι η μονομέρειά της. Ακόμα κι αν δεν σπανίζουν οι εύστοχες παρατηρήσεις στα γραπτά σοβαρών σχολιαστών όπως οι συγκεκριμένοι, η εικόνα που δίνουν για τη γλωσσική πραγματικότητα είναι μερική και, πιθανότατα, παραπλανητική. Αναφέρθηκα πριν σε κάποιες όχι απολύτως πειστικές περιγραφές του κ. Καλιόρη, ενώ και ο κ. Χάρης δείχνει δυσανάλογα μικρό ενδιαφέρον για άλλες εμφανείς τάσεις πλην αυτών που καταγγέλλει - π.χ. τις χρηστικά αδικαιολόγητες υπερβολές μιας επιδεικτικής αγγλομάθειας, η οποία χαρακτηρίζει ένα σημαντικό μέρος των ελληνικών ΜΜΕ. Βρίσκει κανείς εκείνο που ψάχνει, και το γλωσσικό τοπίο είναι πλέον αρκετά σύνθετο ώστε να προσφέρει σε κάποιον τα παραδείγματα που χρειάζεται για να υποστηρίξει την Α ή τη Β θέση. Όταν, όμως, η κριτική της γλωσσικής χρήσης δεν ξεχωρίζει τα διάφορα επίπεδα, και υπερτονίζει ή υποβαθμίζει φαινόμενα και τάσεις κατ’ επιλογή, τότε δεν λέει όλη την αλήθεια.

Επανερχόμενος στο ζήτημα αν υφίσταται σήμερα κάποια άξια λόγου –ή ανησυχίας- εξαρχαϊστική τάση στη γλώσσα, η δική μου απάντηση είναι αρνητική. Για τους εξής λόγους:

Πρώτον, κάτι τέτοιο δεν συνάγεται από τη συνολική εικόνα. Εκτός κι αν έχεις τεταμένη την προσοχή για να εντοπίζεις τέτοιες περιπτώσεις, δεν αποκομίζεις την εντύπωση «εξαρχαϊσμένου» λόγου από τις σημερινές εφημερίδες και τα περιοδικά, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο, το διαδίκτυο. Ας σημειωθεί, επίσης, ότι ο «αρχαϊσμός» είναι κάτι συγκεκριμένο (κατά το λεξικό Τριανταφυλλίδη: η χρήση απαρχαιωμένων, ξεπερασμένων τρόπων έκφρασης – λέξεων, φράσεων, τύπων, συντάξεων) και δεν σημαίνει, γενικώς και αορίστως, τον «γλωσσικό ευπρεπισμό». Έτσι, αρκετά από τα παραδείγματα που αναφέρει στο άρθρο του ο Χάρης δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία, ενώ και αυτά που αποτελούν αρχαϊσμούς είναι είτε κάποιοι παλιότεροι, ανθεκτικοί τύποι, είτε υπερδιορθώσεις. Περίπτωση επανεμφάνισης τύπου της καθαρεύουσας που είχε περιπέσει σε αχρηστία, ο Χάρης δεν αναφέρει καμία (ούτε έχω κι εγώ υπόψη).

Δεύτερον, δεν υφίστανται πλέον οι κοινωνιογλωσσικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη γλωσσικού εξαρχαϊσμού. Η μακραίωνη λόγια παράδοση, στους κόλπους της οποίας αναπτύχθηκαν οι αρχαΐζουσες ποικιλίες της ελληνικής, έφθινε, πολεμήθηκε και εν τέλει τερματίστηκε. Από τους φορείς της εξουσίας, πάλι, που άλλοτε στήριζαν και προσέδιδαν κύρος στην αρχαΐζουσα γλώσσα, μόνο η Εκκλησία τη χρησιμοποιεί ακόμη – αν και, βέβαια, πολύ πιο περιορισμένα. Η δε διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στην εκπαίδευση (η οποία προβληματίζει, μεταξύ άλλων, κάποιους φίλους συνιστολόγους) εξυπηρετεί μεν ιδεολογικές-συναισθηματικές ανάγκες, αλλά τα καθαυτό γλωσσολογικά της αποτελέσματα (είτε επιθυμητά, είτε ανεπιθύμητα) είναι μάλλον ανύπαρκτα. Με δεδομένο, επίσης, ότι πλησιάζουν τα σαράντα οι πρώτοι που πήγαν σχολείο μετά την καθιέρωση της δημοτικής και ότι οι περισσότεροι, από εκείνη τη γενιά και πέρα, ούτε παθητική γνώση (που θα τους επέτρεπε να διαβάζουν έστω) της καθαρεύουσας δεν φαίνεται να έχουν, δύσκολα θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι στις ενδογλωσσικές εξελίξεις των επόμενων δεκαετιών ο «αρχαϊσμός» θα παίξει κάποιον αξιοσημείωτο ρόλο. Πολύ απλά, οι όποιες συναφείς τάσεις δεν διαθέτουν πλέον τα απαραίτητα ερείσματα.

Τρίτον, ενώ άλλοτε τα «καλά» ελληνικά ήταν εκείνα που γράφονταν «με το νι και με το σίγμα», εκείνα δηλαδή που συμμορφώνονταν με αρχαϊκά γραμματικά και μορφολογικά πρότυπα, σήμερα το γόητρο στο επίπεδο της γλωσσικής έκφρασης φαίνεται να αντλείται από αλλού. «Σοβαρά» γραμμένο δεν φαντάζει πλέον ένα κείμενο γεμάτο αρχαϊσμούς, αλλά ένα κείμενο π.χ. με προσεγμένες και όχι τόσο «κοινές» λεξιλογικές επιλογές. Και νομίζω ότι εκείνο που θα έπρεπε να μας απασχολεί δεν είναι το αν κάποια κοσμικογράφος υπερδιορθώνει κωμικά το όνομα της Ζωζούς Σαπουτζάκη, αλλά το πώς επηρεάζει την ευρύτερη χρήση η γλώσσα που χρησιμοποιείται σήμερα σε χώρους (όπως ο ακαδημαϊκός) όπου διαμορφώνονται τα γλωσσικά πρότυπα κύρους. Γνωρίζουμε, άλλωστε, ότι υπάρχουν κείμενα σε άψογη, γραμματικά, δημοτική, τα οποία διατηρούν ορισμένα κοινωνιογλωσσικά γνωρίσματα της καθαρεύουσας (π.χ. μεγαλύτερη φροντίδα για την «περιωπή» του συντάκτη τους, παρά για την αναγνωστική τους προσιτότητα). Διαφεύγουν, ωστόσο, τη γλωσσική κριτική, επειδή δεν εμπίπτουν στα πλαίσια του άλλοτε Γλωσσικού Ζητήματος, στα οποία εκείνη ακόμα περιορίζεται.

Τελειώνοντας, δεν παραγνωρίζω ότι υπάρχουν προβλήματα στη χρήση της ΝΕ που σχετίζονται, όντως, με την επίδραση της καθαρεύουσας. Απλώς, θεωρώ ότι η επίδραση αυτή έπαψε να υφίσταται μαζί με την ίδια την καθαρεύουσα και ότι οι όποιες δυσχέρειες, πλέον, έχουν να κάνουν με κάποια αναφομοίωτα ή, για άλλους λόγους, προβληματικά παράγωγά της. Με αυτά θα ασχοληθούμε σε επόμενο σημείωμα.

Φρικώδεις μακαρονισμοί

2006-12-27T19:33:00.000+02:00

Κάποτε ο Κοραής (που ήθελε με μέτρο το «ελληνίζειν» στη γλώσσα) είχε ακούσει έναν «φρικωδέστατο μακαρονισμό» τον οποίο και ανέφερε ως παράδειγμα προς αποφυγή: «Δεν μου το επιτρέπει ο καιρός». Εκείνη την εποχή συνήθιζαν να λένε «Δεν μου το συγχωρεί ο καιρός», ενώ το επιτρέπω, απ’ ό,τι φαίνεται, θα το χρησιμοποιούσε μόνο κάποιος ακραίος αρχαϊστής. Ο Κοραής έφτασε να ρωτήσει τον συγκεκριμένο αν θεωρούσε το συγχωρώ βουλγαρική λέξη και γι’ αυτό την απέφευγε! Τη συνέχεια, βέβαια, της ιστορίας τη γνωρίζουμε. Αναρωτιέμαι, όμως, αν ο Κοραής έτυχε απλώς να «εκτεθεί» από την κατοπινή επίδοση της λέξης, ή αν είχε παραβλέψει / υποτιμήσει κάποιους παράγοντες που την ευνοούσαν εξαρχής. Ίσως, για παράδειγμα, το συγχωρώ να έτεινε ήδη περισσότερο προς τη σημερινή του σημασία και να είχε δημιουργηθεί έδαφος για ένα άλλο ρήμα – έστω και εξεζητημένο αρχικά.

Αν και τα γλωσσικά πράγματα στην Ελλάδα έχουν αλλάξει από τότε, δεν λείπει ούτε σήμερα η κριτική για αρχαϊστικά φαινόμενα. Μερικές φορές (όπως όταν χρησιμοποιούνται τελείως παράταιροι τύποι της καθαρεύουσας: της γλώσσης, η άποψις, το βιβλίον κτλ.) αυτά μπορούν να αποδοθούν, με σχετική ασφάλεια, σε κίνητρα ιδεολογικά. Σε άλλες, όμως, κοινότερες περιπτώσεις, τα πράγματα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα ώστε να μπορεί κανείς να διαγνώσει με σιγουριά πρόθεση αρχαϊσμού. Εκεί τίθεται το ερώτημα αν ορισμένα από αυτά τα φαινόμενα θα έπρεπε –όπως, ίσως, στο παράδειγμα της πρώτης παραγράφου- να ερμηνευθούν με πιο σύνθετο τρόπο.

Σε πρόσφατο άρθρο του, με τον ενδεικτικό τίτλο «Για λευκότερα λευκά ελληνικά», ο Γιάννης Χάρης διαπιστώνει τάση «βίαιου εξαρχαϊσμού των πάντων» και επιχειρεί να την τεκμηριώσει με διάφορα παραδείγματα. Ο τρόπος που τα ομαδοποιεί και τα ερμηνεύει επιδέχεται, νομίζω, για τους λόγους που ανέφερα πιο πάνω, κάποιες ενστάσεις. Καυτηριάζει, για παράδειγμα, τη σύνταξη με γενική ορισμένων ρημάτων (όπως τα μετέρχομαι, αποποιούμαι), τα οποία «ποτέ δεν συντάσσονταν έτσι». Ένας από τους λόγους που αυτό συμβαίνει ίσως να είναι, πράγματι, η αίσθηση ότι η γενική προσδίδει στη διατύπωση «λογιότερη» χροιά. Εξίσου βάσιμη, όμως, φαίνεται η υπόθεση ότι ένας μέσος (χωρίς γνώσεις αρχαίων ελληνικών) ομιλητής απλά δεν είναι βέβαιος για την πτώση που πρέπει να χρησιμοποιήσει: θα συντάξει ένα ρήμα σαν το αποποιούμαι με γενική ή αιτιατική, αναπαράγοντας απλώς εκείνο που έχει ακούσει από αλλού - όχι για να "αρχαΐσει". Οι όποιοι αρχαϊστές, άλλωστε, μόνο ακούσια θα διαφοροποιούνταν από τη νόρμα της καθαρεύουσας, αφού το τελευταίο που επιθυμούν είναι να τους ελέγχουν για τα ελληνικά τους.

Το ίδιο μπορεί κανείς να πει και για περιπτώσεις όπως τα υβριδικά διανοείτο, αναφέρετο, συζητείτο κτλ: όσο «εσφαλμένα» είναι ως δημοτική, άλλο τόσο είναι και ως καθαρεύουσα. Δύσκολα θα τα χρησιμοποιούσε ένας συνεπής αρχαϊστής. Σε παλιό, διεξοδικότερο άρθρο του ο Χάρης τα χαρακτηρίζει «μαγειρεμένα» - αλλά από ποιον; Η εντύπωσή μου είναι ότι προέκυψαν στη χρήση από την επεξεργασία και απλούστευση (διατήρηση της κατάληξης, αλλά όχι της χρονικής αύξησης) κάποιων ανθεκτικών τύπων της καθαρεύουσας, με βάση το σημερινό γλωσσικό αισθητήριο. Και, πράγματι, τα συζητείτο, διανοείτο μάς είναι πολύ πιο ανεκτά από τα συνεζητείτο, διενοείτο. Ο ίδιος ο Χάρης αναγνωρίζει ότι η χρήση τους οφείλεται, εν μέρει, στο ότι ορισμένοι τύποι του παρατατικού της ΝΕ (π.χ. ωφελούσουν) εμφανίζουν προβλήματα. Εγώ θα πρόσθετα ότι και το συνεπαγόταν π.χ., το οποίο αναφέρει ως ομαλότατο, δεν ακούγεται εξίσου φυσικά με τον παρατατικό δημωδέστερων ρημάτων σε -ομαι (ερχόταν, πλενόταν κτλ.). Κάποιο ρόλο, σε αυτήν την περίπτωση, ίσως παίζει και η βολική διατήρηση του τόνου στην ίδια συλλαβή (συνεπάγεται-συνεπάγετο, συνεπάγεται-συνεπαγόταν). Σημασία, πάντως, έχει ότι και εδώ υπάρχουν αρκετές παράμετροι που πρέπει να εξεταστούν, πριν μιλήσουμε απλώς για ένα φαινόμενο «νέο-καθαρευουσιανισμού».

Σε άλλο σημείο, ο Χάρης ψέγει μία δημοσιογράφο για τη διόρθωση του «Κολοσσού του Μαρουσιού» του Χένρι Μίλερ σε «Κολοσσό του Αμαρουσίου». Το βιβλίο, βέβαια, είναι γνωστό και έτσι (δεν ξέρω αν είχε κυκλοφορήσει παλιότερα με αυτόν τον τίτλο), αλλά η ουσία είναι ότι ο αγγλικός τίτλος «The Colossus of Maroussi» θα μπορούσε κάλλιστα να αποδοθεί ως «Ο Κολοσσός του Αμαρουσίου», αφού πρόκειται για τύπο που χρησιμοποιείται ευρέως σήμερα: η περιοχή του Αμαρουσίου, το κανάλι του Αμαρουσίου, η ομάδα μπάσκετ του Αμαρουσίου. Από τη στιγμή, άλλωστε, που δεν συνηθίζουμε να λέμε «του Χαλανδριού», «του Καλαμακιού», «του Μενιδιού» κτλ., η γενική «του Μαρουσιού» μάλλον σηκώνει συζήτηση. Αν σε αυτά προσθέσουμε και το υφολογικό μέρος («Ο Κολοσσός του Αμαρουσίου» σίγουρα ακούγεται πιο υποβλητικά), δικαιολογημένα θα απορήσουμε γιατί μία λογική και νόμιμη μεταφραστική επιλογή θα πρέπει, σώνει και καλά, να δηλώνει αρχαϊστική πρόθεση.

Το «οι παίκτες της Εθνικής φυσούν» υποθέτω ότι ξένισε τον Χάρη, όχι μόνο επειδή ο τύπος φυσάνε επικρατεί στην ομιλουμένη, αλλά και επειδή μιλάμε για μπάλα και οι λογιότεροι τύποι φαντάζουν παράταιροι. Στον αθλητικό Τύπο, όμως, είχε αξιοσημείωτη παρουσία η καθαρεύουσα (ειδικά, οι γραφικά διθυραμβικοί τίτλοι των πρωτοσέλιδων παραμένουν αξεπέραστοι) και κάποια κατάλοιπα εκείνης της παράδοσης επιβιώνουν και σήμερα – δίνοντας ένα «χρώμα», θα τολμούσα να πω. Σίγουρα, όμως, δεν είναι πια και καθαρεύουσα το φυσούν, και πολύ περισσότερο, βέβαια, το δημωδέστατο σέρνω: ένας τύπος που επικρατεί συντριπτικά μπορεί να εκτοπίζει σταδιακά (και μάλλον αυτό συμβαίνει εδώ, απ’ ό,τι έχω παρατηρήσει) έναν αδύναμο ακόμα και από στερεότυπες φράσεις όπως το «τα σούρνω σε κάποιον». Περισσότερο από «γλωσσικό ευπρεπισμό» τέτοιες περιπτώσεις δείχνουν γλωσσική δυναμική. Το ίδιο ισχύει και για τον τύπο λεν, που αναφέρει ο Χάρης, ο οποίος επειδή ακριβώς δεν είναι ισότιμος στη χρήση με το λένε (τον ποταμό μπορεί να τον «λεν» Ιλισό, αλλά δεν έχω ακούσει, πρόσφατα, κανέναν να συστήνεται: «Με λεν τάδε»), πολλοί θεωρούν ότι δεν είναι αυτόνομος και τον γράφουν με απόστροφο.

Εφόσον διαπιστώνουμε, έπειτα, την ευρεία σύγχυση που υπάρχει μεταξύ του σαν και του ως, και θεωρούμε ότι είναι φυσικό -και όχι, κατ’ ανάγκη, κατακριτέο- να χρησιμοποιείται το πρώτο στη θέση του δεύτερου (π.χ. «η διδασκαλία της ελληνικής σαν δεύτερης γλώσσας»), τότε γιατί να μην δεχθούμε ότι το ίδιο φυσικά και «αθέλητα» μπορεί κάποτε το δεύτερο να αναλαμβάνει λειτουργίες του πρώτου; Δεν θα ήταν, βέβαια, αβάσιμη η εικασία ότι αρκετοί, όταν αμφιταλαντεύονται μεταξύ των δύο, προτιμούν το ως επειδή το θεωρούν ασφαλέστερο (ως λόγιας προέλευσης που είναι) ή, επειδή το εκλαμβάνουν ως «επισημότερη» εκδοχή τού σαν. Η βασική αιτία όμως, και εδώ, είναι η αβεβαιότητα για το τι είναι σωστό και τι λάθος. Αν συμφωνούμε ότι πρέπει να είμαστε ελαστικοί απέναντι σε τέτοιου είδους «σφάλματα», θα πρέπει να τηρούμε αυτή τη στάση και προς τις δύο κατευθύνσεις. Μου φαίνεται π.χ. υπερβολική η αντίδραση του Χάρη για τον τίτλο της εκπομπής «Ωραίοι ως Έλληνες» - από τη στιγμή, μάλιστα, που υπάρχει μία πειστική εξήγηση (αυτή που του έδωσε ο φίλος του) για τη χρήση τού ως σε αυτήν την περίπτωση.

Θα συνεχίσω στο επόμενο σημείωμα. Εκείνο που προσπάθησα για την ώρα να δείξω, με αφορμή το άρθρο του Γιάννη Χάρη, είναι ότι γλωσσικά φαινόμενα που επηρεάζονται πιθανώς από ιδεολογικούς παράγοντες, καλό είναι να μην ερμηνεύονται στενά ιδεολογικά όταν παρατηρούνται σε υπολογίσιμη έκταση. Κάτι που απαντάται ευρέως στη γλωσσική χρήση είναι απίθανο να οφείλει την παρουσία του μόνο στην ιδεολογία μιας μερίδας ομιλητών.

* Διευκρίνιση: Ο παράλληλος σχολιασμός, αυτόν τον καιρό, απόψεων του κ. Χάρη από διάφορα γλωσσολόγια οφείλεται σε απλή σύμπτωση.

Η επικρατούσα άποψις

2006-11-21T07:40:00.000+02:00

Δεν μου διέφυγε το σχόλιο που έγινε πρόσφατα σε ένα παλιότερο σημείωμα – απλώς, έψαχνα για το βιβλίο του Μπιρτ (τον οποίο επικαλείται ο σχολιαστής) για να δω τι ακριβώς αναφέρει:

Το ακριβές είναι ότι λες χοντρές ανακρίβειες. Ποιοι είναι οι ακραίοι εξωεπιστημονικοί κύκλοι; Ο διάσημος Αρθούρος Έβανς; Ο καθηγητής κλασσικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο του Μαμβούργου Θεόδωρος Μπιρτ; Ο καθηγητής του πανεπιστημίου της Σόφιας Βλαδίμηρος Γκεοργκήεφ; Ακραίοι και εξωεπιστημονικοί είναι αυτοί και πολλοί άλλοι διαπρεπείς επιστήμονες που δέχονται την ελληνικότητα του αλφαβήτου; Διάβασε και τίποτα άλλο εκτός από τα βιβλία του Μπαμπινιώτη και μετά τα ξαναλέμε.

Στο μεταξύ, βέβαια, απάντησε επαρκώς και τεκμηριωμένα ένας δεύτερος σχολιαστής (στο τέλος του θρεντ). Το βιβλίο από το οποίο έχει αντλήσει την πληροφόρησή του ο πρώτος φαίνεται να είναι, πράγματι, το «Ελληνικόν Αλφάβητον» του κ. Πλεύρη. Αναφέρονται και εκεί οι συγκεκριμένοι επιστήμονες, με τους τίτλους τους πανομοιότυπα διατυπωμένους και με τα μικρά τους ονόματα, όπως στο σχόλιο, εξελληνισμένα. Ιδίως όμως η αρνητική αναφορά στον Μπαμπινιώτη (με τον οποίο ο Πλεύρης είχε μεγάλη κόντρα) δεν νομίζω να είναι συμπτωματική.

Το συγκεκριμένο βιβλίο έχει ενδιαφέρον από την άποψη ότι, με άξονα ένα από τα βασικά θέματα (αλφάβητο) στην ατζέντα των υπερελληνοκεντρικών, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τον τρόπο με τον οποίο είχε αρχίσει να αναπτύσσεται η εγχώρια εθνικιστική παραεπιστήμη πριν την αποφασιστική ώθηση που της έδωσε, κατά τη δεκαετία του ’90, η ιδιωτική τηλεόραση. Και ο ίδιος ο Πλεύρης, βέβαια, μέσω της τηλεόρασης έγινε ευρύτερα γνωστός, αλλά ήταν εκείνος που είχε ξεκινήσει τον θόρυβο (με δικαστήρια, επιστολές στις εφημερίδες, επιθέσεις κατά πανεπιστημιακών) για το θέμα του αλφαβήτου ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’80.

Γίνεται, λοιπόν, λόγος για «διαπρεπείς επιστήμονες που δέχονται την ελληνικότητα του αλφαβήτου». Τι σημαίνει «ελληνικότητα» σε αυτήν την περίπτωση; Μάλλον ότι η ελληνική αλφαβητική γραφή αποτελεί εξέλιξη προγενέστερων ελληνικών γραφών και ότι συστήματα γραφής άλλων γλωσσών δεν επέδρασαν καθόλου στη διαμόρφωσή της. Ο Πλεύρης, μάλιστα, υποστηρίζει ευθαρσώς ότι η επιστήμη έχει απορρίψει πλέον την άποψη περί φοινικικής προελεύσεως του ελληνικού αλφαβήτου και ότι μόνο στην Ελλάδα επικρατεί ακόμα το «Φοινικικόν ψεύδος». Παραθέτω ένα απόσπασμα από το βιβλίο του:

«Σήμερον η επικρατούσα άποψις είναι η αποδειχθείσα θέσις του διασήμου Άγγλου αρχαιολόγου Αρθ. Έβανς ότι το Ελληνικό και το Φοινικικό αλφάβητο προέρχονται εκ του αρχαιοκρητικού. Η άποψις αυτή υποστηρίζεται τώρα στα ξένα πανεπιστήμια και μάλιστα ο επιφανής Γερμανός καθηγητής της κλασσικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο του Μαρβούργου Θεόδωρος Μπιρτ, στο έργον του: Ο Μέγας Αλέξανδρος και ο Παγκόσμιος Ελληνισμός, που εκυκλοφόρησε και στα Ελληνικά (εκδ. Δαρέμα, σελ 146), δίχως την παραμικράν αμφιβολίαν διαβεβαιώνει: είναι μύθος ότι οι Φοίνικες επενόησαν το αλφάβητον».

Ο Μπιρτ (το βρήκα τελικά το βιβλίο του) γράφει συγκεκριμένα για τους Φοίνικες: «ικανοί και τολμηροί επιχειρηματίαι, ουδόλως όμως άνθρωποι των επιστημών και των πνευματικών ανακαλύψεων. Είναι μύθος το ότι οι Φοίνικες επενόησαν το αλφάβητον, εις τον οποίον όμως επίστευον και οι Έλληνες.» Παραβλέπουμε το ότι ο Πλεύρης έχει «σουλουπώσει» ελαφρώς το απόσπασμα, παραλείποντας το σημείο περί του τι πίστευαν οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες. Το θέμα είναι ότι ο Μπιρτ περιορίζεται στα παραπάνω, χωρίς να διευκρινίζει ποια ακριβώς από τις -πολλές και διάφορες- θεωρίες γύρω από την προέλευση της φοινικικής γραφής ασπάζεται. Παρ' όλα αυτά, ο Πλεύρης επικαλείται επανειλημμένως στο βιβλίο του αυτή τη φευγαλέα αναφορά του Γερμανού καθηγητή ως απόδειξη, παρακαλώ, του ότι «η άποψις αυτή (περί αρχαιοκρητικής καταγωγής) υποστηρίζεται τώρα στα ξένα πανεπιστήμια»! Εκτός του ότι η θέση του Μπιρτ για το ζήτημα δεν συνέπιπτε, πιθανότατα, με αυτήν του Πλεύρη, αρκεί η κοινή λογική για να αντιληφθείς ότι μία άποψη που επικρατεί στον επιστημονικό χώρο μπορείς να τη βρεις παντού, σε πάμπολλα συγγράμματα, όπου αναπτύσσεται τεκμηριωμένα. Τι είδους «επικρατούσα άποψη» είναι αυτή που για να αποδείξει κάποιος την ύπαρξή της είναι υποχρεωμένος να ανασύρει μέχρι και ξεκάρφωτα, ασαφή χωρία από ένα βιβλίο του 1925 για τον Μ. Αλέξανδρο;

Η θέση που φαίνεται να συγκεντρώνει την αποδοχή των περισσότερων επιστημόνων σήμερα, ενισχυμένη και από πρόσφατες αρχαιολογικές ανακαλύψεις, είναι ότι η φοινικική γραφή έχει προέλευση αιγυπτιακή. Και 100%, όμως, αν υποθέταμε ότι ίσχυε η λεγόμενη κρητική θεωρία (η οποία, πάντως, ουδέποτε υπήρξε ιδιαίτερα «δημοφιλής» στον επιστημονικό χώρο) δεν θα αναιρούταν το γεγονός ότι μεταγενέστεροι ομιλητές της ελληνικής δημιούργησαν για τη γλώσσα τους ένα νέο σύστημα γραφής χρησιμοποιώντας ως πρότυπο τη διαμορφωμένη πια φοινικική γραφή - η οποία υπήρξε πολύ διαφορετική από τη Γραμμική Β. Ήταν, ακριβώς, η δημιουργική προσπάθεια επεξεργασίας και προσαρμογής σε μία άλλη γλώσσα (ελληνικά) των ιδιαιτεροτήτων (σημείωση μόνο των συμφώνων, μικρός αριθμός γραμμάτων) της φοινικικής γραφής αυτό το οποίο "ενέπνευσε" σε κάποιους το λεγόμενο πραγματικό ή πλήρες αλφάβητο. Και δεν επρόκειτο για κάτι το παράδοξο. Η, κάτω από ποικίλες ιστορικές συνθήκες και συγκυρίες, επικοινωνία μεταξύ αλλόγλωσσων πληθυσμών της Μεσογείου έπαιξε, αποδεδειγμένα, αποφασιστικό ρόλο στη σταδιακή εξέλιξη της γραφής.

Για να είμαι δίκαιος, πάντως, το βιβλίο του κ. Πλεύρη είναι συχνά απολαυστικό. Κλείνω με ένα ενδεικτικό απόσπασμα:

«Οι Φοίνικες-Σημίτες, λένε, δεν μας έδωσαν ολόκληρο το αλφάβητο, αλλά μόνο τα σύμφωνα. Τα φωνήεντα τα βρήκαμε εμείς. Πώς γίνεται, λοιπόν, να είμαστε ικανοί να βρίσκουμε φωνήεντα και ανίκανοι να βρίσκουμε σύμφωνα; Γράφαμε οτιδήποτε προφέραμε. Προφέραμε σύμφωνα και φωνήεντα. Με ποια λογική, λοιπόν, μπορέσαμε να σημειώνουμε τα φωνήεντα μόνοι μας, ενώ τα σημεία των συμφώνων χρειάστηκε να τα πάρουμε από τους Φοίνικες;»

------

*Προσθήκη (22/11): Το σημείωμα αυτό συνέπεσε με μία ενδιαφέρουσα συζήτηση για το ίδιο θέμα στη Βικιπαίδεια. Ουσιαστικότατη υπήρξε η συμμετοχή σε αυτήν του Dr Moshe, τον οποίον και ευχαριστώ που με ενημέρωσε.

Νέο e-mail

2006-11-11T22:32:00.001+02:00

Επειδή το pathfinder παρουσιάζει πρόβλημα, αν τυχόν κάποιος είχε στείλει e-mail και δεν πήρε απάντηση, μπορεί αν θέλει να το ξαναστείλει στο:

logorammata@yahoo.gr

Παιχνίδια με την Πάπισσα - Μέρος Β΄

2006-10-10T15:03:00.000+03:00

(Μάλλον θα χρειαστεί να ανατρέξετε και στο πρώτο μέρος, όπως και σε αυτό το άρθρο του Ν. Σαραντάκου).

Αν και ούτε το Βερολίνο είναι αρχαία πόλη, ούτε παραδίδεται από κάπου ότι ο Σιμωνίδης ο Κείος καταγινόταν, εκτός από την ποίηση, και με την πλαστογράφηση χειρογράφων, πιθανόν αυτόν να σκεφτεί πρώτα όποιος διαβάσει ότι «ο Σιμωνίδης ηπάτησε τους Βερολινείους». Ο Ροΐδης, βέβαια, αναφέρεται σε σύγχρονό του και γνωστό στην τότε ελληνική κοινωνία πρόσωπο, γι’ αυτό δεν δίνει περισσότερες πληροφορίες. 140 χρόνια, όμως, μετά την πρώτη έκδοση της Πάπισσας, ένα σκέτο «Σιμωνίδης» μάλλον δεν αρκεί.

Νομίζω ότι κάποιες επεξηγηματικές υποσημειώσεις είναι πλέον απαραίτητες, είτε σε εκδόσεις του πρωτότυπου μόνο κειμένου, είτε σε μεταγλωττίσεις τύπου Καλοκύρη. Στις τελευταίες, θα μπορούσε να λειτουργήσει σαφηνιστικά και το μεταφρασμένο κείμενο (εδώ, για παράδειγμα, η συμπαράθεση του μικρού ονόματος του πλαστογράφου θα βοηθούσε στην αποφυγή παρανοήσεων). Ο Σαραντάκος επισημαίνει και την περίπτωση του «Εριγενούς Σκώτου», τον οποίο όλοι σήμερα γνωρίζουν ως Ιωάννη Σκώτο Εριγένη, ενώ παρατηρεί σωστά ότι ο «άγιος Γουτλάκος» (Saint Guthlac) πέθανε από φυσικά αίτια και όχι κατόπιν μαρτυρίου, όπως εικάζει ο Καλοκύρης. Προφανώς, ο τελευταίος παρανόησε το «οσίως τελευτήσας» του Ροΐδη, ο οποίος απλώς ειρωνεύεται τον αναχωρητή που αγίασε περνώντας όλη του τη ζωή μέσα σε έναν λάκκο.

Ας δούμε πώς θα μπορούσε να περάσει το ύφος αυτού του χωρίου σε μία μεταγλώττιση. Είχαμε προτείνει:

Άνθρωπος ευλαβής αυτός, αντάλλαξε τη νέα με ένα δόντι του αγίου Γουτλάκου (ο οποίος έζησε και πέθανε αγιότατα μέσα σε κάποιον λάκκο της Μερκίας).

Ίσως ο αναγνώστης να μην κατάφερνε να διακρίνει ειρωνεία στο επιτατικό αγιότατα, όπως ο Καλοκύρης δεν διέκρινε την ειρωνεία τού οσίως. Μία άλλη λύση θα ήταν η ίδια η καθαρεύουσα του αποσπάσματος!

Άνθρωπος ευλαβής αυτός, αντάλλαξε τη νέα με ένα δόντι του αγίου Γουτλάκου (του ζήσαντος και οσίως τελευτήσαντος μέσα σε κάποιον λάκκο της Μερκίας).

Ενώ στο πρωτότυπο, η ειρωνική χρήση δύο λέξεων θρησκευτικής χροιάς (οσίως, τελευτώ) «συσκοτίζεται» από τον γενικότερο αρχαϊσμό, εδώ η καθαρεύουσα ξεκαθαρίζει τα πράγματα: μέσα σε ένα σύγχρονο γλωσσικά κείμενο, η παρουσία της δεν μπορεί παρά να δηλώνει ειρωνεία, παραπέμποντας ευθέως στο εκκλησιαστικό ιδίωμα. Αν ως μεταγλώττιση εννοούμε την απόδοση ενός παλιότερου κειμένου με σύγχρονα λογοτεχνικά μέσα, δεν υπάρχει λόγος να αποκλείσουμε ακόμα και τη χρήση αρχαΐζουσας γλώσσας σε ορισμένες τέτοιες περιπτώσεις. Ένας σημερινός, άραγε, συγγραφέας δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει καθαρεύουσα απομιμούμενος (ειρωνικά ή μη) την επίσημη γλώσσα της Εκκλησίας;

Φαίνεται ότι έχει δημιουργηθεί κάποια σύγχυση μεταξύ των εννοιών μεταγλώττιση και εκλαΐκευση. Μεταγλωττίζω δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάνω πενηνταράκια ένα παλιότερο λογοτεχνικό έργο, ώστε να γίνει προσιτό σε αναγνώστες που θεωρούνται «ανεπαρκείς» – είτε λόγω ηλικίας, είτε λόγω μόρφωσης. Ο αναγνώστης στον οποίο απευθύνεται ο Ροΐδης είναι σαφώς ο ενήλικος μορφωμένος Έλληνας της εποχής του (και μιλάμε για μία εποχή που ο περισσότερος κόσμος δεν μπορούσε να διαβάσει καν- όχι να διαβάσει καθαρεύουσα). Σε αντίστοιχο τύπο αναγνώστη θα έπρεπε να απευθύνονται και οι επίδοξοι μεταφραστές του. Θεωρώ, μάλιστα, ότι επιτυχημένη θα ήταν μία μεταγλώττιση που θα άρεσε, πρώτα απ' όλα, σε κάποιους που είναι σε θέση να διαβάσουν και το πρωτότυπο κείμενο.

Είναι, πάντως, πολύ νωρίς (τριάντα, μόλις, χρόνια μετά την κατάργηση της καθαρεύουσας) για να μιλάμε για ενδογλωσσικές μεταφράσεις από την καθαρεύουσα στα νέα ελληνικά, με τον ίδιο τρόπο που μιλάμε για ενδογλωσσικές μεταφράσεις από τα αρχαία. Τέτοιου είδους εγχειρήματα θα έπρεπε να διέπονται, στην παρούσα φάση, μάλλον από πνεύμα γλωσσικού και υφολογικού πειραματισμού. Έχει ενδιαφέρον π.χ. η προσπάθεια απόδοσης στα νέα ελληνικά κάποιων λογοπαιγνίων της καθαρεύουσας. Ορισμένα απ' αυτά ίσως δεν μπορούν να αποδοθούν καθόλου στη ΝΕ. Το παρατηρεί ο Σαραντάκος, με αφορμή το λογοπαίγνιο του Ροΐδη με τον δεσπότη και τον καλόγηρο. Από την άλλη, για το «εξέπεσεν» (=«ξέπεσε», αλλά και «έπεσε από…») της ίδιας πρότασης, θα αποτελούσε ίσως λύση το ουσιαστικό πτώση, που μπορεί να ερμηνευθεί τόσο κυριολεκτικά, όσο και μεταφορικά στα νέα ελληνικά.

Έχει «ψωμί» το ζήτημα και θα μας απασχολήσει και σε επόμενα σημείωματα.

Μία απαραίτητη συγγνώμη

2006-09-09T00:20:00.000+03:00

Να ευχαριστήσω κατ' αρχάς, και από εδώ, τον Dr. Moshe που με ενημέρωσε για το πρόβλημα με τα comments. Ζητώ συγγνώμη από τον ίδιο, τον Valentin, τον Ολύμπιο, τη Ροδιά και την Kate που τα σχόλιά τους εμφανίζονται στο μπλογκ μετά από τόσον καιρό. Ελπίζω να μην πίστεψαν ότι έπεσαν θύματα λογοκρισίας. Για το πρόβλημα ευθύνεται κάποια εμπλοκή τού "moderation", που παρότι στις ρυθμίσεις εμφανιζόταν απενεργοποιημένο, στην πραγματικότητα δούλευε πυρετωδώς και κόντεψε να μου διώξει όλη την "πελατεία". ;) Τέλος πάντων, με τη βοήθεια ενός φίλου ειδικότερου από εμένα, το πρόβλημα διορθώθηκε και τα σχόλιά σας είναι στη θέση τους. Θα απαντήσω αύριο, μόλις βρω τον χρόνο. (Οι επισκέπτες του μπλογκ αξίζει να διαβάσουν τα ενδιαφέροντα σχόλια που έγιναν στο άρθρο Διαφωνίες "μελετητών", καθώς και ένα εύστοχο σχόλιο της Ροδιάς στο Κουίζ.)

Να πω, επίσης, ότι σε τέτοιες περιπτώσεις μπορείτε να μου στέλνετε κανένα e-mail. Αν δεν είχε, αυτή τη φορά, την ευγένεια να με ενημερώσει ο Dr. Moshe, κι εγώ κι εσείς θα απορούσαμε για αρκετό καιρό ακόμα γιατί δεν εμφανίζονται τα σχόλιά σας στο ιστολόγιο.

Παιχνίδια με την Πάπισσα

2006-09-05T18:42:00.000+03:00

Ροΐδης:

Ο ανώνυμος λοιπόν πατήρ της ηρωίδος μου ήτο Άγγλος μοναχός• εκ τίνος δε επαρχίας δεν ηδυνήθην να μάθω, μη ούσης ακόμη διηρημένης της Βρεττανίας εις κομιτάτα προς ευκολίαν των εισπρακτόρων. Κατήγετο δε εκ των Ελλήνων εκείνων αποστόλων, οίτινες εφύτευσαν τον πρώτον σταυρόν εις την χλοεράν Ιρλανδίαν, και υπήρξε μαθητής του Εριγενούς Σκώτου, όστις πρώτος εφεύρε τον τρόπον του κατασκευάζειν αρχαία χειρόγραφα, δι ων ηπάτησε τους τότε λογίους, ως ο Σιμωνίδης τους Βερολινείους. Ταύτα μόνα διέσωσεν ημίν η ιστορία περί του πατρός της Ιωάννας.

H δε μήτηρ αυτής εκαλείτο Γιούθα, ήτο ξανθή και έβοσκε τας χήνας Σάξωνος βαρόνου. Ούτος καταβάς την παραμονήν συμποσίου, ίνα εκλέξη την παχυτέραν, ωρέχθη και της ποιμενίδος, ην από του ορνιθώνος μετέφερεν εις τον κοιτώνα. Βαρυνθείς αυτήν μετ' ολίγον την έδωκεν εις τον οινοχόον, ο οινοχόος εις τον μάγειρον και ούτος εις τον χυτροκόρον, όστις ευλαβής ων αντήλλαξε την νεάνιδα μετά του μοναχού, λαβών αντ' αυτής οδόντα του Αγίου Γουτλάκου, του ζήσαντος και οσίως τελευτήσαντος εντός λάκκου τινός της Μερκίας. Ούτω εξέπεσεν η Γιούθα από της κλίνης του δεσπότου εις τας αγκάλας του καλογήρου [...].

Καλοκύρης:

Ο ανώνυμος λοιπόν πατέρας της ηρωίδας μου ήταν Άγγλος μοναχός• από ποια ακριβώς επαρχία δεν κατάφερα να μάθω, επειδή η Βρετανία δεν ήταν ακόμα χωρισμένη σε κομητείες για να διευκολύνονται οι φοροεισπράκτορες. Καταγόταν από εκείνους τους Έλληνες ιεραπόστολους, που φύτεψαν τον πρώτο σταυρό στη χλοερή Ιρλανδία και είχε μαθητεύσει κοντά στον Εριγενή Σκώτο, αυτόν που πρωτοανακάλυψε πώς κατασκευάζονται αρχαία χειρόγραφα, με τα οποία εξαπατούσε τους λόγιους της εποχής, όπως ο Σιμωνίδης τους Βερολινέζους. Αυτά είναι όλα όσα μας διέσωσε η ιστορία για τον πατέρα της Ιωάννας.

H μητέρα της τώρα, λεγόταν Γιούθα, ήταν ξανθιά και έβοσκε τις χήνες κάποιου Σάξονα βαρόνου ο οποίος, προετοιμάζοντας κάποτε ένα φαγοπότι, κατέβηκε να διαλέξει την παχύτερη, αλλά λαχτάρισε τη βοσκοπούλα και τη μετέφερε από το κοτέτσι στην κρεβατοκάμαρα. Όταν, μετά από λίγο, τη βαρέθηκε, την πασάρησε στον οινοχόο, ο οινοχόος στο μάγειρα και αυτός στον λαντζέρη ο οποίος, επειδή ήταν ευλαβής άνθρωπος, έδωσε το κορίτσι στον μοναχό, με αντάλλαγμα ένα δόντι του Αγίου Γουτλάκου, που έζησε και μαρτύρησε μέσα σε κάποιο λάκκο της Μερκίας. Έτσι η Γιούθα ξέπεσε από το κρεβάτι του αφέντη στην αγκαλιά του καλόγερου...

Hominid (διατηρώ αυτούσιες 2-3 προτάσεις του Καλοκύρη που δεν είχα λόγο να αλλάξω):

Ο ανώνυμος, λοιπόν, πατέρας της ηρωίδας μου ήταν Άγγλος μοναχός• από ποια ακριβώς επαρχία δεν κατόρθωσα να μάθω, καθώς η Βρετανία δεν είχε χωριστεί ακόμα σε κομητείες για την ευκολία των φοροεισπρακτόρων. Καταγόταν, πάντως, από τους Έλληνες εκείνους ιεραπόστολους που φύτεψαν τον πρώτο σταυρό στην χλοερή Ιρλανδία και υπήρξε μαθητής του Ιωάννη Σκώτου Εριγένη, που πρώτος εφεύρε την κατασκευή αρχαίων χειρογράφων σε νεότερες εποχές. Με τέτοια εξαπάτησε τους λογίους του καιρού του, όπως ακριβώς ο Κωνσταντίνος Σιμωνίδης τους σημερινούς Βερολινέζους. Αυτά είναι όλα όσα μας διέσωσε η ιστορία για τον πατέρα της Ιωάννας.

Η μητέρα της, πάλι, λεγόταν Γιούθα, ήταν ξανθή και έβοσκε τις χήνες ενός Σάξωνα βαρόνου. Κάποτε που ο βαρόνος κατέβηκε να διαλέξει την παχύτερη για ένα συμπόσιο που θα έκανε, ορέχτηκε και την ίδια και από τον ορνιθώνα τη μετέφερε στον κοιτώνα του. Μετά από λίγο τη βαρέθηκε, την έδωσε στον οινοχόο, ο οινοχόος στον μάγειρα και εκείνος στον λαντζιέρη. Άνθρωπος ευλαβής αυτός, αντάλλαξε τη νέα με ένα δόντι τού αγίου Γουτλάκου (ο οποίος έζησε και πέθανε αγιότατα μέσα σε κάποιον λάκκο της Μερκίας) που του έδωσε ο μοναχός. Αυτή ήταν, λοιπόν, η πτώση της Γιούθας από το κρεβάτι τού αφέντη και δεσπότη της στην αγκαλιά του καλόγερου.

Να καθησυχάσω τους επισκέπτες τής σελίδας, διευκρινίζοντας ότι το δικό μου πόνημα σκοπό είχε απλώς να με βοηθήσει να κατανοήσω από "μέσα" τις δυσκολίες μιας τέτοιας μεταγλώττισης και να διαπιστώσω αν όντως είναι τόσο δύσκολο, όσο συμπεραίνει κανείς από την εργασία τού Καλοκύρη, να αποδοθεί το ύφος τού Ροΐδη στα νέα ελληνικά. Και αν ναι, πού μπορεί να οφείλεται αυτό. Θα συνεχίσω στο επόμενο σημείωμα, βοηθούμενος από σχετικό άρθρο του Νίκου Σαραντάκου.

Διαφωνίες "μελετητών"

2006-08-15T18:12:00.001+03:00

Το να αφιερώνει ο –εκ πρώτης όψεως, σοβαρός- Κόμβος της Ελληνικής Γλώσσας (ABnet) χώρο «σε νέες προτάσεις-θεωρίες που αφορούν τόσο τη γραμματική δομή, όσο και την ιστορική εξέλιξη της γλώσσας μας» δεν είναι κάτι κακό. Κακό είναι να προβάλλονται ως «νέες προτάσεις-θεωρίες» απόψεις που δεν μπορούν, επ' ουδενί, να θεωρηθούν επιστημονικές. Και να νομιμοποιούνται, με αυτόν τον τρόπο, στα μάτια του ανενημέρωτου επισκέπτη της σελίδας.

Στην κατηγορία των άρθρων Η ιστορία της γλώσσας διαβάζουμε:

«Στην ενότητα αυτή δημοσιεύονται κείμενα σχετικά με την ιστορία και την προέλευση της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού αλφαβήτου. Ιδιαίτερα το ζήτημα της καταγωγής του αλφαβήτου έχει απασχολήσει και εξακολουθεί να απασχολεί τους μελετητές, σε βαθμό -πολλές φορές- έντονης αντιπαράθεσης μεταξύ αυτών που θεωρούν το ελληνικό αλφάβητο φοινικικής προελεύσεως και αυτών που το θεωρούν εφεύρεση ελληνική. Εδώ, αναφέρονται και οι δύο απόψεις ώστε ο αναγνώστης να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.»

Το πρώτο συμπέρασμα που θα βγάλει ο αναγνώστης, διαβάζοντας τα παραπάνω, είναι ότι οι μελετητές είναι όντως διχασμένοι και υπάρχουν δύο αντίθετες –ίσης, αφήνεται να εννοηθεί, αποδοχής και βαρύτητας- απόψεις. Αλλά η «αντιπαράθεση», για την οποία γίνεται λόγος, δεν αφορά διαφωνίες μεταξύ επιστημόνων. Δεν αμφισβητείται στον επιστημονικό χώρο ο ρόλος που έπαιξε η φοινικική γραφή στην εξέλιξη της (αλφαβητικής) ελληνικής. Ποιους Έλληνες ή ξένους ειδικούς έχουμε δει να διαφωνούν («έντονα», μάλιστα) σε αυτό το ζήτημα; Το ακριβές είναι ότι ο σχετικός θόρυβος παράγεται μόνο από ορισμένους ακραίους, εξω-επιστημονικούς κύκλους.

Μάλλον δεν θα αδικούσαμε το περιοδικό Δαυλός αν το κατατάσσαμε σε αυτούς τους κύκλους. Αναρωτιέμαι αν στους υπευθύνους τού ABnet δίνουν την εντύπωση σοβαρών επιστημονικών προσεγγίσεων άρθρα όπως αυτό του εκδότη τού περιοδικού κ. Λάμπρου, που φιλοξενούν στον ιστοχώρο τους. Έναν αναλυτικό -και καταλυτικό- σχολιασμό του άρθρου μπορείτε να βρείτε εδώ, όπου κάποιος Hellin είχε την ατυχή ιδέα να το δημοσιεύσει μεταφρασμένο στα αγγλικά, για να "διαφωτίσει" και τους ξένους. Δεν έχω να προσθέσω κάτι σε αυτά που γράφει στο φόρουμ ο Giles, παρά μόνον ότι ο μακαρίτης πρόεδρος τής Εταιρείας Ελλήνων Φιλολόγων Παναγιώτης Γεωργούντζος, τον οποίο ο κ. Λάμπρου συγκαταλέγει στους "αντι-φοινικιστές", δεν αμφισβητούσε τις φοινικικές καταβολές του ελληνικού αλφαβήτου. Απλώς υποστήριζε ότι η φοινικική γραφή πρέπει να θεωρείται μάλλον συλλαβική, παρά αλφαβητική όπως η ελληνική (αυτό είναι και το μόνο σημείο στο οποίο υπάρχουν όντως επιστημονικές διαφωνίες). Βέβαια, από τη στιγμή που ο κ. Λάμπρου πετσοκόβει και διαστρεβλώνει ανενδοίαστα ακόμη και διάσημα χωρία του Ηρόδοτου, θα αποτελούσε μεγάλη έκπληξη αν δεν έφερνε στα «μέτρα» του τις –διαφορετικές- απόψεις ενός φιλολόγου που δεν είναι γνωστός στο ευρύ κοινό.

Κλειστόν λόγω...

2006-07-01T07:56:00.000+03:00

...να πούμε λόγω θέρους; Τα ξαναλέμε όταν θα έχω τον χρόνο και τη διάθεση. Δροσερούς χαιρετισμούς.

Κουίζ

2006-05-13T20:59:00.000+03:00

«Μετά την ένσαρκον οικονομίαν του Χριστού ως τριακοσίους χρόνους, ήτον τις βασιλεύς Μαξιμιανός ονόματι, το δε επίθετον Ερκούλιος, ο οποίος ήτον γαμβρός του βασιλέως Διοκλητιανού εις την θυγατέρα του. Λοιπόν, τοσούτον ήτον άτυχος και κακός άνθρωπος, ότι δεν ήθελεν ουδεποσώς να ακούση το όνομα του Χριστού. Αμή όπου και αν ήτον Χριστιανός, εσπούδαζεν να τον θανατώση. Πολλοί γουν από τους χριστιανούς υπήγαιναν και εμαρτυρούσαν δια την αγάπην του Χριστού. Ένας απ’ εκείνους ήτον και ο Άγιος Δημήτριος, ο σήμερον επαινούμενος. Ο οποίος ήτον μεν από την μεγαλόπολιν Θεσσαλονίκην κατά τα πάτρια, είχε δε και γονείς επισήμους άρχοντας και πρώτους των Μακεδόνων, πλην τόσον δεν ήτον τιμημένος και ένδοξος από το γένος του μόνον, όσον από την αρετήν του και την ευπρέπειαν της ψυχής. Διότι τόσον ενίκα τους ευγενείς και φρονίμους του καιρού εκείνου εις την κατάστασιν της ψυχικής ευγενείας του, όσον ήτον και ευμορφότερος παρά πάντας τους συνομηλίκους του.»

Άσκηση για όσους ασχολούνται με θέματα της ελληνικής γλώσσας και της ιστορίας της: Πώς θα χαρακτηρίζατε τη γλωσσική μορφή του παραπάνω αποσπάσματος;

Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε καθιερωμένους ή μη όρους, αλλά ο γενικότατος «λόγια γλώσσα» θα θεωρηθεί υπεκφυγή. ;)

Τονικά σημεία άλλοτε αξιο-σημείωτα

2006-05-01T12:04:00.000+03:00

Την προηγούμενη φορά, εξήγησα γιατί δεν θεωρώ την επινόηση και αρχική χρήση των πολυτονικών σημείων ως μία πρώιμη (τέλη 3ου π.Χ. αιώνα) εκδήλωση «αττικισμού» στο επίπεδο της φωνητικής - ως προσπάθεια, δηλαδή, συντήρησης ενός «ορθού» τρόπου προφοράς που είχε αρχίσει να αλλοιώνεται. Ανέφερα τους γνωστούς λόγους (ισχνή εμφάνιση στους παπύρους της εποχής, σαφηνιστική χρήση σε ομόγραφες κυρίως λέξεις, εφαρμογή πολύ συχνότερη σε κείμενα του παρελθόντος παρά σε σύγχρονα) που πείθουν ότι επρόκειτο για διακριτικά σύμβολα και όχι για κάποιο είδος αρχαιοελληνικών «phonetics».

Όσο, όμως, η ομιλουμένη απομακρυνόταν -και φωνητικά- από την αρχαία, οι τόνοι αποκτούσαν και άλλες ιδιότητες εκτός από τη διακριτική. Ενώ ο δυναμικός τονισμός έτεινε να επικρατήσει, ο προσωδιακός των παλιότερων κειμένων άρχισε να μελετάται αυτοτελώς (σχέση τόνου και φωνηεντικής ποσότητας, τόνου και θέσης της συλλαβής κτλ) και η πρακτική σημείωσης των τόνων, συνακόλουθα, να μεταβάλλεται. Μαθαίνουμε, για παράδειγμα, ότι φιλόλογοι του δεύτερου μ.Χ. αιώνα κατέκριναν την αντιαισθητική σημείωση της βαρείας σε κάθε άτονη συλλαβή, πράγμα που φανερώνει ότι υπήρχε πλέον η τάση να καταγράφεται ο τονισμός μιας λέξης ολοκληρωμένα. Στην επέκταση της χρήσης των τόνων έπαιξε ρόλο και το ότι, από όλα τα διακριτικά σημεία που είχαν επινοήσει οι Αλεξανδρινοί, τα τονικά ήταν εκείνα που παρείχαν στους μελετητές της αρχαίας ελληνικής τις περισσότερες πληροφορίες: δεν δήλωναν μόνο την προσωδία αλλά, σε μεγάλο βαθμό, και τον χρόνο των φωνηέντων. Έτσι, χάρη σε αυτά, απεφεύχθη η ευρύτερη χρήση άλλων ειδικών συμβόλων που έδειχναν αποκλειστικά τη μακρότητα και τη βραχύτητα. Συνεπώς, οι τόνοι (που διατηρούσαν, παράλληλα, και τη διακριτική λειτουργία τους στις περιπτώσεις των ομογράφων) ήταν χρήσιμοι συμβάλλοντας στην αντιμετώπιση των φιλολογικών δυσχερειών που είχαν προκύψει από τις ριζικές μεταβολές στην φωνητική της ελληνικής.

Γύρω στον 9ο μ.Χ. αιώνα, η χρήση τους γενικεύεται. Ξένοι γλωσσολόγοι, που έχουν ασχοληθεί με το πολυτονικό κυρίως από τη σκοπιά της αρχαίας ελληνικής (χωρίς να τους προβληματίζουν οι μεταγενέστερες «επιπλοκές» του ζητήματος), δεν βρίσκουν τίποτα το μεμπτό σε αυτή τη μεσαιωνική καινοτομία. Ορισμένοι από τους εγκυρότερους, μάλιστα, την εκθειάζουν: «Το σημερινό σύστημα δήλωσης των τόνων, γράφει ο W. Sidney Allen (Vox Graeca), βασίζεται σε μια παλιά βυζαντινή ανάπτυξη και συστηματοποίηση αλεξανδρινών κανόνων.» Και αποτελεί «μία οικονομική αναπαράσταση των φωνητικών δεδομένων (της αρχαίας ελληνικής), που αξίζει κάθε έπαινο». Αν υποθέσουμε ότι δεν είχε επιχειρηθεί ποτέ εκείνη η «γενίκευση» και ότι πολυτονικό σύστημα ολοκληρωμένο δεν είχε υπάρξει ποτέ, δεν αποκλείεται σύγχρονοι ειδικοί σαν τον Allen να έκαναν κάτι ανάλογο. Να προσπαθούσαν, δηλαδή, βασιζόμενοι στα διακριτικά σημαδάκια που φειδωλά σημείωναν οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας, να εξαγάγουν γενικότερα συμπεράσματα για την αρχαιοελληνική φωνητική και μέσα, ακριβώς, από μία διαδικασία ανάπτυξης και συστηματοποίησης κανόνων, να φτάσουν σε μία ολοκληρωμένη αναπαράσταση της προσωδιακής προφοράς. Η οργάνωση του πολυτονικού, ως συστήματος, δεν ήταν αυθαίρετη επιστημονικά. Βασίστηκε σε μία μακρόχρονη εργασία πάνω στη φωνητική των αρχαίων ελληνικών, τα πορίσματα της οποίας γίνονται δεκτά σήμερα από την ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία. («Τα τονικά σημεία, γράφει ο Allen, μπορούν, σε γενικές γραμμές, να θεωρηθούν αξιόπιστες ενδείξεις για την μελωδία της λέξης».) Το θέμα δεν είναι πώς έγραφαν ή δεν έγραφαν οι αρχαίοι, αλλά αν ένας μεταγενέστερος τρόπος γραφής της αρχαίας ελληνικής 1) είναι -με βάση γλωσσολογικά κριτήρια- επιστημονικά ορθός και 2) εξυπηρετεί νεότερες φιλολογικές ανάγκες. Και στα δύο αυτά ερωτήματα, όσον αφορά την πολυτονική γραφή, η απάντηση φαίνεται να είναι καταφατική.

Αν, όμως, για τους παραπάνω λόγους, είναι αποδεκτή γενικά η εφαρμογή των τονικών σημείων στα αρχαιοελληνικά κείμενα, δεν ισχύει το ίδιο για την εφαρμογή τους σε κείμενα μεταγενέστερα – γραμμένα όταν η φωνητική της γλώσσας είχε εξ ολοκλήρου μεταβληθεί. Όχι αδικαιολόγητα, χαρακτηρίζεται εσφαλμένη και αναχρονιστική, αφού τόσο ο προσωδιακός τονισμός, όσο και η διχρονία των φωνηέντων ήταν στοιχεία που δεν διατηρούσε πια η ελληνική. Παραγνωρίζεται, ωστόσο, ένα βασικότατο στοιχείο: η αττικιστική παράδοση. Για πολλούς αιώνες, και ανεξάρτητα από τη φωνητική και τη γενικότερη εξέλιξη της γλώσσας, η γραφομένη παρέμενε συναφέστατη προς την αρχαία ελληνική. Η περίοδος, μάλιστα, από τον 9ο μέχρι τα τέλη του 12ου αιώνα χαρακτηρίζεται, από μελετητές της βυζαντινής λογοτεχνίας, ως ακραιφνώς αττικίζουσα. Το πολυτονικό, λοιπόν, δεν χρησιμοποιήθηκε στην ομιλουμένη της εποχής, αλλά αφενός μεν στην αρχαία ελληνική και αφετέρου σε μία γραφόμενη γλώσσα που είχε για πρότυπο και απομιμούταν την αρχαία ελληνική. Το ζήτημα της εφαρμοσιμότητάς του σε μεταγενέστερες γλωσσικές μορφές δεν ήταν δυνατόν να τεθεί προτού αυτές αρχίσουν να χρησιμοποιούνται στον γραπτό λόγο. Και αυτό συνέβη πολλούς αιώνες αργότερα.

Ας έχουμε επίσης κατά νου ότι τα αρχαία ελληνικά διαβάζονταν πάντα με την εκάστοτε σύγχρονη προφορά. Στον ελληνόφωνο χώρο δεν υπήρξαν ποτέ «ερασμικές» τάσεις. Αυτό ίσχυε, βέβαια, και για τον τονισμό: όλα τα κείμενα, ανεξάρτητα από τον χρόνο συγγραφής τους, τονίζονταν –κατά την ανάγνωση- με τον νεότερο «δυναμικό» τρόπο. Οπότε ήταν φυσικό, και γι’ αυτόν τον επιπλέον λόγο, να μη γίνεται διάκριση μεταξύ αρχαίων και αρχαϊζόντων-αττικιζόντων κειμένων. Όταν η σημείωση των τόνων γενικεύτηκε στα μεν, γενικεύτηκε και στα δε. Αν δοκιμάζαμε, σήμερα, να γράψουμε κείμενα σε αττικίζουσα γλώσσα, δεν θα χρησιμοποιούσαμε άραγε κι εμείς το πολυτονικό (ακόμα κι αν δεν έχουμε ιδέα για το πώς ακουγόταν η αρχαία προσωδία) ως καθιερωμένο στοιχείο της γραφής της αρχαίας ελληνικής - και των όποιων, επομένως, απομιμήσεών της; Θα ήμασταν, έτσι κι αλλιώς, υποχρεωμένοι να τηρούμε τη θέση του τόνου ανάλογα με τον χρόνο των φωνηέντων στις τελευταίες συλλαβές, οπότε θα έπρεπε να λαμβάνουμε υπόψη τους σχετικούς κανόνες. Και νομίζω ότι τα σημεία του πολυτονικού θα μας βοηθούσαν να τους θυμόμαστε και τους τηρούμε - όπως, μάλλον, βοηθούσαν και τους αττικίζοντες συγγραφείς του Μεσαίωνα.

Απομένει ακόμα ένα σημείωμα, για το πολυτονικό σε σχέση με τη νεότερη πια γλώσσα. Διευκρινίζω ότι σκοπός αυτών των αναφορών δεν είναι να επιχειρηματολογήσω υπέρ ή κατά της σύγχρονης χρήσης του πολυτονικού αλλά, αντίθετα, να εξετάσω το ζήτημα έξω από τα πλαίσια της τωρινής διαμάχης και να προσπαθήσω να αναδείξω κάποιες βασικές πτυχές του (όπως αυτή του αττικισμού), που βλέπω να θίγονται από ανεπαρκώς έως καθόλου.

Αϊ-Βασίλης και γιούλμπασι (yilbasi)

2006-03-18T21:02:00.000+02:00

Μέχρι να μου έρθει όρεξη να συνεχίσω με το πολυτονικό, επιτρέψτε μου να σας συστήσω έναν εξαίρετο Τούρκο μελετητή, τον Polat Kaya. Ο Kaya έχει ασχοληθεί κυρίως με τις ρίζες των ινδοευρωπαϊκών και σημιτικών γλωσσών, και θεωρεί ότι οι γλώσσες αυτές κατασκευάστηκαν τεχνητά μέσω μιας διαδικασίας αποκοπής και επικόλλησης ("cut and paste") λέξεων ή φράσεων από τα αρχαία τουρκικά. Οι λέξεις που προέκυψαν με αυτόν τον τρόπο είναι, όπως λέει, τόσο καλά καμουφλαρισμένες (camouflaged) ώστε είναι σχεδόν αδύνατον να ανιχνευθεί η αληθινή τουρκική τους ρίζα.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τη δήθεν ελληνική λέξη πολεμικός. Κατ' αρχάς, όπως εξηγεί ο Kaya, το P δεν είναι γράμμα εμπιστοσύνης, αφού μπορεί να αναπαριστά διαφορετικούς φθόγγους (π.χ. το "πι" ή το "ρο"). Επίσης, ύπουλοι αναγραμματιστές (anagrammatists) μπορούν να το στριφογυρίσουν, μετατρέποντάς το σε q, b ή d. Αυτή η χρήση "πολυπρόσωπων" γραμμάτων αποσκοπεί στην απόκρυψη της πραγματικής τουρκικής καταγωγής των λέξεων. Η σωστή, λοιπόν, ετυμολογία τού πολεμικός είναι:

DALAMASK (=σκυλοκαβγάς, άγρια πάλη)> DALAMASK-O (="είναι σκυλοκαβγάς")> POLISMEK-O (με δόλια αντικατάσταση του D)> POLEMIKOS

Ένα άλλο παράδειγμα είναι το εξίσου ψευδοελληνικό αγιοβασιλιάτικος:

YIL BASI GECESITI O (="είναι το βράδυ της πρωτοχρονιάς") > GIL-BASI-KASA[O]ITI-O > AGIOBASILIATIKOS (εδώ κι αν δεν οργίασαν οι αναγραμματιστές!)

Έχει κι άλλα πολλά (διάβασα τελευταίο το αγριοκάτσικον - τώρα ψάχνω για το αγριογκόμενα), που τελικά αποδεικνύουν ότι η Πρωτογλώσσα ήταν φυσικά η τουρκική, που ομιλούταν παγκοσμίως μέχρι και τα μισά τής πρώτης χιλιετίας π.Χ. Για τον ρόλο που έπαιξε σε αυτό η αρχαία τουρανική θρησκεία OGUZ (η πρώτη θρησκεία της ανθρωπότητας) και για περαιτέρω ενημέρωση μπορείτε να ανατρέξετε στα κείμενα του Τούρκου μελετητή.

Υ.Γ. Οποιαδήποτε ομοιότητα με πρόσωπα και -παραγλωσσολογικές- καταστάσεις σε γειτονικές τής Τουρκίας χώρες είναι καθαρά συμπτωματική.

Ήταν τονικό το πολυτονικό;

2006-03-08T23:27:00.002+02:00

Λειτούργησε ποτέ, άραγε, το πολυτονικό ως πραγματικό τονικό σύστημα; Διαβάζουμε συχνά ότι τα εν λόγω σημεία επινοήθηκαν για την αποτύπωση -και, ενδεχομένως, τη διαφύλαξη- τής προσωδιακής εκφοράς των ελληνικών, σε μια περίοδο που αυτή είχε αρχίσει να χάνεται. Ή ακόμα και για να μάθουν να μιλούν "προσωδιακά" οι αλλόγλωσσοι ελληνομαθείς των αλεξανδρινών χρόνων.

Οι μελετητές, όμως, αποφαίνονται ότι η αρχικά περιορισμένη και ακανόνιστη χρήση των τόνων και των πνευμάτων σκοπό είχε την αποφυγή κάποιων συγχύσεων που προκαλούσε η ατονική γραφή. Χρησιμοποιούνταν, κυρίως, για τη διάκριση ομόγραφων λέξεων (είμι/ειμί, νόμος/νομός κτλ). Σε αυτήν την περιστασιακή επίθεση διακριτικών σημείων σε ορθογραφικά αμφίσημες λέξεις δύσκολα θα διέβλεπε κανείς πρόθεση γενικής καταγραφής τής προσωδίας, στα πλαίσια μιας "ρυθμιστικής" φωνητικής. Από το να αποτελούσε το πρώιμο πολυτονικό ένα είδος οδηγού για την "ορθή" προφορά τής ελληνικής, πολύ πιθανότερο φαίνεται να εξυπηρετούσε φιλολογικές και αναγνωστικές ανάγκες παρεμφερείς με αυτές μεταγενέστερων περιόδων- όταν είχε πλέον εκλείψει η προσωδία.

Ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, στον οποίο αποδίδεται η επινόηση τού πολυτονικού, ήταν επίσης ο εμπνευστής του πρώτου συστήματος στίξης. Αν αναλογιστούμε ότι όλη του τη ζωή ασχολούταν με τη φιλολογική επιμέλεια σημαντικών λογοτεχνικών έργων τού παρελθόντος και ότι, γενικά, στην Αλεξάνδρεια πραγματοποιούταν τότε μία πρωτοφανούς έκτασης και έντασης φιλολογική εργασία, δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε τι είδους ανάγκες εξυπηρετούσε η δημιουργία και χρήση κάποιων διακριτικών σημείων. Σαν εργαλεία για τους φιλολόγους-επιμελητές εκείνης τής εποχής πρέπει, πρώτα απ' όλα, να τα δούμε. Ευρύτερη χρησιμοποίησή τους δεν πιστοποιείται και, για πολλούς αιώνες, οι μεν τόνοι ελάχιστα εμφανίζονταν στη γραφή, τα δε σημεία τής στίξης ακόμα λιγότερο, με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να εκλείψουν (τα σημερινά σημεία στίξης δεν είναι εξέλιξη εκείνων).

Ισχυρίζομαι, λοιπόν, σε πρώτη φάση, ότι το πολυτονικό δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αληθινά τονικό σύστημα, γιατί μάλλον ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε ως τέτοιο. Είναι απίθανο να διάβασε ποτέ κανείς «προσωδιακά» τα αρχαία ελληνικά στηριζόμενος σε κάποιες σκόρπιες οξείες, βαρείες και περισπωμένες. Όλα δείχνουν ότι επρόκειτο για διακριτικά και όχι φωνητικά σύμβολα. Μόνο έμμεσα, επομένως, μπορεί να ειπωθεί ότι δήλωναν τον προσωδιακό τονισμό. Η δε χρησιμότητά τους ήταν, εν πολλοίς, η ίδια που είναι σήμερα (π.χ. διάκριση των ομογράφων). Μόνο που ο μεταγενέστερος ισοχρονισμός των φωνηέντων και η εξαφάνιση τής προσωδίας κατέστησαν αυτά τα σημεία πιο απαραίτητα από πριν, αφού πλέον παρείχαν και πληροφορίες (για τον χρόνο, ιδίως, των φωνηέντων) απαραίτητες στους μελετητές τής αρχαίας ελληνικής. Αυτό εξηγεί, εν μέρει, και τους λόγους τής ευρύτερης χρήσης τους μετά τον δεύτερο μ.Χ. αιώνα (όταν, δηλαδή, είχε επικρατήσει ο δυναμικός τονισμός). Φυσικά, τότε υπήρχε πια και η καταλυτική παράμετρος Αττικισμός.

Στο επόμενο (με δόσεις θα το πάμε), κάποιες σκέψεις για τη μεσαιωνική καθιέρωση του πολυτονικού ως μόνιμου στοιχείου της γραφής και γιατί αυτή δεν μπορεί να εξεταστεί έξω από τα πλαίσια τής αττικιστικής παράδοσης.

Περί των "φαντασμάτων" του Γεωργίου Χατζιδάκι

2006-02-21T17:02:00.000+02:00

Επί της ουσίας (δηλ. την αποδοχή στον γραπτό λόγο κάποιων δοκιμασμένων, λογικών ορθογραφικών απλοποιήσεων) με βρίσκει γενικά σύμφωνο το τελευταίο άρθρο του Γιάννη Χάρη στα Νέα. Η διαφωνία μου έγκειται στον τρόπο που παρουσιάζει τον Γεώργιο Χατζιδάκι και τα "φαντάσματά" του: Δεν μπορείς να παραθέτεις επιλεκτικά κάποιους ορθογραφικούς τύπους που είχε προτείνει ο μεγάλος γλωσσολόγος, και που σήμερα μάς φαίνονται εξεζητημένοι (π.χ. Βασίλεις, γέρως, μύτι), και να μην αναφέρεις το βασικό: Ότι από αυτόν ξεκίνησε η επιστημονική ετυμολόγηση και, συνεπώς, και ορθογράφηση της Νέας Ελληνικής. Η οποία μέχρι τότε θεωρούταν παρεφθαρμένη αιολοδωρική διάλεκτος.

Παραθέτει ο Χάρης ορισμένες γραφές του Χατζιδάκι φύρδην-μίγδην μαζί με άλλες "παλιές", όπως καλλήτερα, είνε, νηάτα κτλ. Μα τι σχέση έχουν τέτοιες εσφαλμένες (λόγω παρετυμολόγησης) ορθογραφήσεις με τον σχολαστικά επιστημονικό τρόπο του Χατζιδάκι- όταν μάλιστα αυτός ο ίδιος ήταν που τις διόρθωσε; (Μπορεί κανείς να διαβάσει τις σχετικές, εκτεταμένες αναλύσεις του στα Μεσαιωνικά και Νέα Ελληνικά.) Άλλο το λάθος, άλλο η σχολαστικότητα. Δεν έκανε "λάθος" ο Χατζιδάκις όταν π.χ. έγραφε το αγαπάω με υπογεγραμμένη στο τελευταίο άλφα. Απλώς ήθελε να δείξει ορθογραφικά την προέλευσή του και να το ξεχωρίσει από το αρχαίο ασυναίρετο αγαπάω, με το οποίο οι νεοελληνικοί τύποι αγαπάω, αγαπάει είναι τελείως άσχετοι. Ούτε έκανε λάθος, όταν έγραφε την αιτιατική πληθυντικού του θηλυκού άρθρου ως τοις (αντί τις): Ο ίδιος είχε δείξει ότι η ονομαστική του πληθυντικού οι είχε παρθεί από το αρσενικό άρθρο και ότι, στη συνέχεια, η αιτιατική σχηματίστηκε αναλογικά με το οι της ονομαστικής (και με την επίδραση, πιθανότατα, της ενικής αιτιατικής την: όπως η-την στον ενικό, έτσι και οι-τοις στον πληθυντικό). Έγραφε τοις, επίσης, επειδή το τις ετυμολογικά υποδείκνυε φωνολογική προέλευση από το άσχετο, εν προκειμένω, τες. (Συγγνώμη για τα κουραστικά παραδείγματα, αλλά ήθελα να δείξω ότι ο άνθρωπος και γνώση είχε και μέθοδο. Άλλο θέμα ότι δεν έχει νόημα να ξαναθέτουμε σήμερα ορθογραφικά ζητήματα που έχουν λυθεί από τον χρόνο και τη χρήση.)

Από την άλλη, κάτι γραφές όπως βαπώρι, τημώνι, ψαίλνω, δεν ξέρω πού τις πέτυχε ο Χάρης και τις αποδίδει στον Χατζιδάκι. Στα βιβλία του που έχω διαθέσιμα, βρίσκω αυτές τις λέξεις όπως τις γράφουμε σήμερα. Ούτε τον τύπο βαρκάροιδες, που είναι και στον τίτλο του άρθρου, βρίσκω πουθενά. Βαρκάρις-βαρκάριδες πρότεινε ο Χατζιδάκις, κατά το καβαλλάρις (από το καβαλλάριος) και τα λοιπά λατινικά σε -άριος. Έχω, επίσης, την εντύπωση ότι ο Χάρης εκλαμβάνει εσφαλμένα κάποιες καθαρά γλωσσολογικής χρήσης γραφές του Χατζιδάκι (όπως π.χ. τα υφέν που έβαζε για να δείξει τη συνίζηση) ως ορθογραφικές του επιλογές.

Φυσικά, δεν αμφισβητώ ότι η απόλυτη στάση του Χατζιδάκι ως προς την εφαρμογή της ιστορικής ορθογραφίας, τον οδήγησε και σε υπερβολές, όπως Βασίλεις (από το Βασίλειος), πίστι (από το πίστις), γέρως (από το γέρων) κτλ. Αλλά όπως ο ίδιος έγραφε:

"Σκοπός μου δεν είναι κατά τας ερεύνας ταύτας να προσηλυτίσω τινάς υπέρ τούτου ή υπέρ εκείνου, ουδέ να φροντίσω να τύχωσι πρακτικής εφαρμογής και χρήσεως τα γινωσκόμενα, αλλά να ανεύρω την εν τη ιστορία αρχήν των λέξεων και τύπων και τον τρόπον καθ' ον προήλθον, εξετάζων δ' έπειτα τα φαινόμενα, συλλήβδην τε και καθ' έκαστα, να αναζητήσω τους γενικούς νόμους, τους διήκοντας δι' αυτών τας εν αυτοίς επικρατούσας ή αντιμαχομένας αρχάς, και κατά δύναμιν να υπαγάγω τα φαινόμενα υπό διαφόρους νόμους ίνα νοήσωμεν όντως αυτά επιστημονικώς."

51.807

2006-02-16T04:31:00.000+02:00

Ακριβώς τόσες είναι οι λέξεις που "εξήγαγε η Ελλάδα στον κόσμο", σύμφωνα με διαφήμιση της μπύρας Μύθος. Τη σχολιάζει στη σελίδα του ο Νίκος Σαραντάκος, που αναρωτιέται πώς μετρήσανε τις λέξεις οι διαφημιστές.

Στην πραγματικότητα, 51.807 είναι τα ελληνικής προελεύσεως λήμματα, που ο γνωστός λεξικογράφος Αριστείδης Κωνσταντινίδης ανέφερε παλιότερα ότι είχε μετρήσει στα αγγλικά λεξικά. Στο βιβλίο του Οι ελληνικές λέξεις στην αγγλική γλώσσα παρέθετε μόνο τα 20.500 από αυτά τα λήμματα, αποκλείοντας τα υπόλοιπα ως υπερβολικά "εξειδικευμένα". Στο πιο πρόσφατο και πολύ ογκωδέστερο έργο του Η οικουμενική διάσταση της ελληνικής γλώσσας, περιλαμβάνει 135.000 ελληνικές ή "ελληνογενείς" λέξεις. (Περισσότερα από τον ίδιο τον συγγραφέα, εδώ.)

Το λατινικό audio, πάντως, δεν το αναφέρει ως ελληνικό ο Κωνσταντινίδης, οπότε εκ παραδρομής φαίνεται ότι το συμπεριέλαβαν οι διαφημιστές στη λίστα με τις ελληνικές λέξεις. Για το aeroplane, πάλι, δίνουν ελληνική ετυμολογία και κάποια ξένα λεξικά (όπως το Concise Oxford Dictionary of English Etymology), συνεπώς ο λεξικογράφος ήταν μάλλον "καλυμμένος".

Πάντως, δεν συμμερίζομαι την εικασία του Σαραντάκου ότι η διαφήμιση αποσκοπούσε στην ψηφοθηρική κολακεία των εθνικιστών της Θεσσαλονίκης (μπορεί, λέει, να κατέβει εκεί για δήμαρχος ο ιδιοκτήτης της εταιρείας). Όπως ο ίδιος γράφει, υπάρχει μόνο στο "Ελευθέριος Βενιζέλος" και σε γλώσσα αγγλική, οπότε μάλλον απευθύνεται στους ξένους επισκέπτες. Πρώτη φορά είναι, άλλωστε, που δικοί "μας" προσπαθούν να εντυπωσιάσουν τους ξένους με μεγαλοστομίες για την προσφορά μας στον παγκόσμιο πολιτισμό;

Δυο λόγια

2006-02-16T02:46:00.000+02:00

Διαβάζω και έχω αρχίσει να συμμετέχω σε κάποια αξιόλογα μπλογκ γλωσσικής θεματολογίας, αλλά ήθελα και ένα χώρο για να ανοίγω δικά μου θέματα και να τα αναπτύσσω διεξοδικότερα. Τα υπόλοιπα, στην πορεία.